#1Mersinli bir kurmay subay
Mehmed Cemal 1875'te Mersin'de doğdu; Osman Hasip Bey'in oğluydu. 1892'de Harbiye Mektebi'ne girdi, 1895'te piyade teğmeni olarak mezun oldu. Ardından Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni, yani Harp Akademisi'ni bitirerek 1898'de kurmay yüzbaşı oldu. Aynı adı taşıyan ve İttihat ve Terakki'nin önde gelen isimlerinden olan Bahriye Nazırı Cemal Paşa ile karıştırılmaması için doğduğu şehre izafeten Mersinli Cemal, bazı kaynaklarda da Küçük Cemal Paşa diye anıldı. Soyadı Kanunu'ndan sonra Mersinli soyadını aldı.Genelkurmay'da kısa bir görevden sonra 1898'de 2. Ordu emrine verildi. 1900'de kolağası olarak Trakya'da demiryolları ve istasyonlar müfettişliğine getirildi. 1903'te binbaşı oldu, ardından yarbay olarak 4. Ordu emrine verildi. 1908'de albaylığa yükseldi ve Harbiye Mektebi'nde kurmay ödevleri öğretmenliğine atandı; 1909'da tabya öğretmenliğini de üstlendi.
Tarih notu
Kronoloji: 1875 Mersin'de doğum; 1898 Harp Akademisi; 1908 albaylık ve Harbiye öğretmenliği; 1912-1913 Balkan Savaşı'nda Garp Ordusu kurmay başkanlığı; Ağustos 1914 8. Kolordu komutanlığı; 1915 Birinci Kanal Harekâtı; Ocak 1918 4. Ordu komutanlığı; Eylül 1918 Filistin cephesinin çöküşü; Ekim 1919 Harbiye Nazırlığı; 16 Kasım 1919 Kuvâ-yi Milliye'ye yardım genelgesi; 20 Ocak 1920 istifa; 18 Mart 1920 Malta sürgünü; 29 Aralık 1921 Isparta milletvekili olarak Meclis'e katılış; 1926 İzmir suikast girişimi davasında beraat; 7 Ekim 1941 Ankara'da ölüm.
Balkan Savaşı ve Kanal Harekâtı
1912'de İştip, Köprülü ve Üsküp yörelerinde tahkimat yapmak için kurulan komisyonda yer aldı. Balkan Savaşı'na Garp Ordusu kurmay başkanı, ardından 42. ve 10. Tümenler'in komutanı olarak katıldı. Savaştan sonra 1. Ordu Müfettişliği kurmay başkanlığı ve Edirne Müstahkem Mevkii komutan yardımcılığı görevlerinde bulundu.Ağustos 1914'te 8. Kolordu'nun komutanlığına getirildi ve Kasım 1914'te tümgeneral oldu. 1915'teki Birinci Kanal Harekâtı'nda Süveyş Kanalı'na yürüyen 8. Kolordu'yu yönetti. Bu harekâtta kurmay başkanı Alman subayı Kress von Kressenstein'dı. Sina Çölü'nü geçerek kanala ulaşan kuvvetler, lojistik ve ikmal eksiklikleri nedeniyle başarılı olamadı ve geri çekildi. Harekât, Osmanlı ordusunun çöl koşullarında büyük birlikleri ne kadar zor besleyip yönetebildiğini gösterdi.
4. Ordu ve Şeria cephesi
Ocak 1918'de Mersinli Cemal Paşa 4. Ordu'nun komutanlığına atandı. Görevi, Şeria (Ürdün) Nehri'nin doğusunu savunmaktı. Bu bölgede Arap isyancılara karşı koşulların elverdiği ölçüde başarılı sayılabilecek harekâtlar yaptı. Temmuz 1918'de korgeneral oldu.Eylül 1918'de Filistin cephesinde büyük İngiliz taarruzu başladı. Liman von Sanders'in komutasındaki Yıldırım Ordular Grubu'nda Cemal Paşa, 8. Ordu komutanı Cevat Paşa (Çobanlı) ve 7. Ordu komutanı Mustafa Kemal Paşa ile birlikte üç ordudan birini yönetiyordu. Taarruzun başında Şeria'nın batısındaki 8. Ordu cephesi yarıldı ve ordu dağıldı. 7. Ordu da imha edilmemek için Şeria'nın doğusuna çekilmeye başladı. Bunun üzerine Cemal Paşa, Arap kuvvetlerinin baskısı altında kendi ordusuna geri çekilme emri verdi. Çekilen birlikler yol boyunca ağır saldırılara uğradı.
Elinde kalan kuvvetlerle Şam'a ulaştığında Liman von Sanders onu şehri savunmakla görevlendirdi, ama Enver Paşa kuvvetlerin geri çekilmesini emretti. Şam 1 Ekim 1918'de düştü. Cemal Paşa İstanbul'a çağrıldı.
Mütareke yılları: Konya'dan Harbiye Nezareti'ne
Mondros Mütarekesi'nden sonra Ocak 1919'da Yıldırım Kıtaatı Müfettişliği'ne atandı. Ardından Konya'daki 2. Ordu'nun komutanı oldu. Bu görevdeyken Mustafa Kemal Paşa'ya, onun düşüncelerine katıldığını bildirdi. Temmuz 1919'da Askerî Okullar Genel Müfettişliği'ne getirildi.Ekim 1919'da Ali Rıza Paşa kabinesi kuruldu ve Mersinli Cemal Paşa bu kabinede Harbiye Nazırı oldu. Ali Rıza Paşa hükümeti, Damat Ferit'in düşüşünden sonra İstanbul ile Anadolu'daki milli hareket arasında bir yakınlaşma umuduyla kurulmuştu. 20-22 Ekim 1919'da Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Heyet-i Temsiliye arasında Amasya Protokolü imzalandı. Protokolün ardından, 16 Kasım 1919'da Harbiye Nazırı Cemal Paşa, Kuvâ-yi Milliye'ye her türlü yardımın yapılacağını bildirdi.
Bu dönemin en önemli siyasi gelişmesi, Osmanlı Meclis-i Mebusanı için yapılan seçimlerdi. Amasya görüşmelerinde, seçimlerin serbestçe yapılması ve yeni Meclis'in toplanması üzerinde anlaşılmıştı. Seçimler 1919 sonbaharında yapıldı ve milli hareketi destekleyen adaylar büyük çoğunluğu kazandı. Meclis-i Mebusan 12 Ocak 1920'de İstanbul'da açıldı. Harbiye Nezareti'nin bu dönemde Anadolu'daki askerî birliklerle milli hareket arasındaki ilişkiyi engellememesi, hareketin örgütlenmesi bakımından önemliydi.
Ek bilgi
Mersinli Cemal Paşa'nın Harbiye Nazırlığı, İstanbul hükümetinin bir bakanının milli harekete açıkça destek verdiği nadir dönemlerden biridir. Bu tutum, İtilaf Devletleri'nin kısa süre sonra onun görevden alınmasını istemesine yol açtı.
İstifa ve Malta
İtilaf Devletleri, Harbiye Nazırı Cemal Paşa ile Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi Cevat Paşa'nın görevden alınmasını istedi. Bunun üzerine Cemal Paşa 20 Ocak 1920'de istifa etti. İki ay sonra, İstanbul'un resmen işgal edildiği günlerde, 15 Mart 1920'de İngilizler tarafından tutuklandı ve 18 Mart'ta Malta Adası'na sürgün edildi. Malta'da, İngilizlerin İstanbul'dan topladığı siyasetçiler, askerler ve aydınlarla birlikte tutuldu.Malta sürgünleri, Ankara hükümeti ile İngiltere arasındaki esir değişimi görüşmelerinin sonucunda serbest bırakıldı. Mersinli Cemal Paşa 1 Kasım 1921'de İnebolu'ya çıkarak Anadolu'ya geçti.
Birinci Meclis ve İkinci Grup
29 Aralık 1921'de Isparta milletvekili olarak Büyük Millet Meclisi'ne katıldı. Meclis'te Mustafa Kemal Paşa'nın politikalarına karşı eleştirel bir tutum alan İkinci Grup'ta yer aldı. İkinci Grup, Başkomutanlık yetkilerinin genişliğine, İstiklal Mahkemeleri'nin uygulamalarına ve yürütmenin Meclis üzerindeki ağırlığına karşı çıkan milletvekillerinden oluşuyordu.1926'da İzmir'de ortaya çıkarılan suikast girişimi, Cemal Paşa'nın hayatında bir kez daha dramatik bir dönemeç oldu. Mustafa Kemal Paşa'ya karşı tasarlanan suikast girişimiyle ilgili görülerek İzmir'de Ankara İstiklal Mahkemesi tarafından yargılandı. Mahkeme 13 Temmuz 1926'da onun beraatine karar verdi. Aynı davada eski İkinci Grup ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası çevresinden bazı isimler ağır cezalara çarptırıldı.
Dikkat: yanlış bilinen
Mersinli Cemal Paşa'nın 1926'da yargılanması, onun suikast girişimine katıldığı anlamına gelmez. Mahkeme onu beraat ettirdi. Bu dava, dönemin muhalefet çevrelerinden pek çok ismin aynı soruşturma içine alındığı geniş kapsamlı bir yargılamaydı.
