Mekteb-i Harbiye, 1834'te II. Mahmud döneminde İstanbul'da kurulan ve Osmanlı ordusuna Avrupa usulünde yetişmiş subay kazandırmayı amaçlayan askerî okuldur. Okul, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye'nin en büyük sorunu olan eğitimli subay eksikliğini gidermek için açıldı. İlk olarak Maçka'da eğitime başlayan okul, daha sonra Pangaltı'daki büyük binasına taşındı; semte bugün de adını veren "Harbiye" bu okuldan gelir. Mekteb-i Harbiye, Cumhuriyet döneminde 1936'da Ankara'ya taşınarak bugünkü Kara Harp Okulu hâline geldi. Okul, Osmanlı'nın son yüzyılının ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun pek çok önemli askerini ve devlet adamını yetiştirdi. Eski Harbiye binasında bulunan İstanbul Askeri MüzesiGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Mirada. Dosya sayfası
Neden bir harp okulu?
1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldığında, yeni ordunun en büyük eksiği eğitimli subaylardı. Eski yeniçeri subaylarının çoğu yeni ordu için uygun görülmüyordu; yabancı eğitmenler ise sınırlı sayıdaydı. 1828–1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nda ve 1832'de Konya'da alınan yenilgiler, subay sorununun ne kadar ciddi olduğunu gösterdi. Mısır'da ise Mehmed Ali Paşa, 1820'lerden beri subay yetiştiren okullar kurmuştu. Bu durum, İstanbul'da da düzenli bir harp okulunun açılmasını zorunlu hâle getirdi.
Kuruluş
Harp okulunun kurulmasında, Avrupa'da elçilik görevleri yapan ve Fransa'daki askerî okulları yakından inceleyen Namık Paşa'nın önemli bir rolü oldu. Okul, 1834'te Maçka'daki kışlada "Mekteb-i Ulûm-ı Harbiye" adıyla açıldı. İlk öğrenciler, saray okullarından, mahalle mekteplerinden ve ordunun çeşitli birliklerinden seçildi. Okulun eğitim programı, Avrupa'daki askerî okullar örnek alınarak hazırlandı. İlk mezunlar 1840'ların başında verildi.
Ek bilgi
Ders programı: Mekteb-i Harbiye'de askerî derslerin yanında matematik, coğrafya, tarih, Fransızca ve resim gibi dersler de okutuldu. Fransızca, Avrupa'daki askerî eserlerin okunabilmesi için önemliydi. Okulda yetişen subaylar, yalnızca askerî bilgiye değil, Avrupa'nın bilim ve kültür dünyasına da açılan bir eğitim aldı. Bu durum, Harbiye mezunlarının sonraki dönemde Osmanlı aydınları arasında önemli bir yer tutmasına yol açtı.
Pangaltı'daki bina
Okul, XIX. yüzyılın ortasında Pangaltı'da inşa edilen büyük bir binaya taşındı. Bu bina, çevresindeki semte de adını verdi; bugün İstanbul'un Harbiye semti, adını bu okuldan alır. Okula zamanla, kurmay subay yetiştiren "Mekteb-i Erkân-ı Harbiye" de eklendi. Harbiye'nin yanında, askerî liseler, yani idadiler ve rüştiyeler de kurularak okula öğrenci yetiştiren bir askerî eğitim sistemi oluşturuldu. Ankara'daki Kara Harp OkuluGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Turkish Military Archives. Dosya sayfası
Harbiye'nin yetiştirdikleri
Mekteb-i Harbiye, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Devleti'nin askerî ve siyasi hayatında belirleyici bir rol oynadı. Okulun mezunları, Osmanlı ordusunun komuta kademesini oluşturdu. II. Meşrutiyet'in ilanında etkili olan İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin askerî kanadının önemli bir kısmı Harbiye mezunlarıydı. Mustafa Kemal Atatürk, 1899'da girdiği Mekteb-i Harbiye'den 1902'de teğmen olarak mezun oldu; ardından Erkân-ı Harbiye'yi 1905'te kurmay yüzbaşı olarak bitirdi. Milli Mücadele'nin pek çok komutanı da Harbiye'de yetişti.
Dikkat: yanlış bilinen
Okul ve siyaset: Harbiye'nin siyasi hayattaki etkisi, Osmanlı tarihinde tartışmalı bir konudur. Bir yandan okul, Avrupa'nın fikirlerine açık, yenilikçi bir subay kuşağı yetiştirdi ve bu kuşak devleti kurtarmak için önemli fedakârlıklar yaptı. Öte yandan subayların siyasete doğrudan katılması, ordunun siyasi çekişmelerin içine çekilmesine de yol açtı. Bu iki yönü birlikte görmek, Harbiye'nin Osmanlı'nın son döneminde oynadığı rolü daha doğru anlamamızı sağlar.
Ankara'ya taşınma
Cumhuriyetin ilanından sonra, Harbiye bir süre daha İstanbul'da eğitime devam etti. 1936'da okul Ankara'ya taşındı ve "Kara Harp Okulu" adını aldı. Bugün Kara Harp Okulu, Ankara'da Türk Kara Kuvvetleri'ne subay yetiştiren okul olarak görevini sürdürür. Okulun kuruluş yılı olarak 1834 kabul edilir; bu nedenle Kara Harp Okulu, Türkiye'nin en köklü eğitim kurumlarından biri sayılır.
Eski bina bugün
Pangaltı'daki eski Harbiye binası, okulun Ankara'ya taşınmasından sonra farklı askerî amaçlarla kullanıldı. Bugün binanın önemli bir kısmında İstanbul Askeri Müzesi bulunur. Müze, Osmanlı ve Türk askerî tarihinden silahlar, üniformalar, sancaklar ve belgeler sergiler. Müzede düzenlenen mehter gösterileri de ziyaretçilerin ilgisini çeker. Harbiye semti, okulun hatırasını adıyla yaşatmaya devam eder. Kara Harp Okulu'nda bir tören geçişiGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Pivox. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji: 1826: Yeniçeri Ocağı kaldırılır. 1834: Mekteb-i Harbiye Maçka'da kurulur. 1840'lar: İlk mezunlar verilir; okul Pangaltı'daki binasına taşınır. 1848: Mekteb-i Erkân-ı Harbiye'nin kuruluş çalışmaları. 1902: MustafaKemal Harbiye'den mezun olur. 1905: MustafaKemal Erkân-ı Harbiye'yi bitirir. 1936: Okul Ankara'ya taşınır ve Kara Harp Okulu adını alır.
Bir okulun yetiştirdiği kuşaklar
Mekteb-i Harbiye'nin hikâyesi, bize bir eğitim kurumunun bir devletin kaderini nasıl etkileyebileceğini gösteriyor. II. Mahmud, okulu açarken yalnızca ordusuna subay yetiştirmeyi düşünüyordu. Ancak okul, zamanla Avrupa'nın düşüncelerine açık, devletin geleceği hakkında fikir üreten bir aydın kuşağının yetiştiği bir yer hâline geldi. Bu kuşak, Osmanlı'nın son yüzyılında reformların, meşrutiyetin ve sonunda Milli Mücadele'nin önünde yer aldı.
Bizim gözümüzde Harbiye'nin en çarpıcı yanı, kurucu padişahın hayal edemeyeceği bir mirasa sahip olmasıdır. 1834'te Maçka'daki bir kışlada başlayan eğitim, yaklaşık doksan yıl sonra yeni bir devletin kurucularını yetiştirmişti. Bugün Ankara'daki Kara Harp Okulu'nun 1834'ü kuruluş yılı olarak kabul etmesi, bu kesintisiz çizginin bilinçli bir sahiplenilmesidir.
#1
