Banja Luka Ferhadiye Camii: 1579'da yapılan, 1993'te yıkılan ve 2016'da taş taş yeniden kurulan cami

Ferhadiye Camii, Bosna-Hersek'in Banja Luka şehrinde 1579'da Bosna sancakbeyi Ferhad Paşa Sokoloviç tarafından yaptırıldı. Balkanlar'daki en güzel klasik dönem Osmanlı camilerinden biri kabul edilen yapı, 7 Mayıs 1993 gecesi Bosna savaşı sırasında Bosnalı Sırp yetkililerin kontrolündeki bölgede havaya uçuruldu ve kalıntıları şehir dışına taşındı. Savaştan sonra, kalıntıların büyük kısmı bulunarak yeniden yapım çalışmaları başladı. Cami, 7 Mayıs 2016'da, yıkılışının tam yirmi üçüncü yılında yeniden ibadete açıldı. Bu yazıda, caminin yapımını, yıkılışını ve taş taş yeniden kurulmasını anlatıyoruz.

Ferhad Paşa ve Banja Luka

Ferhad Paşa Sokoloviç, Sokollu ailesinin bir üyesiydi ve sadrazam Sokollu Mehmed Paşa'nın akrabasıydı. 1574'te Bosna sancakbeyi oldu ve 1580'de Bosna eyaletinin kurulmasıyla ilk Bosna beylerbeyi olarak atandı. Ferhad Paşa, Bosna'nın merkezini Banja Luka'ya taşıdı ve şehri büyük bir Osmanlı şehrine dönüştürmek için çok sayıda yapı inşa ettirdi.

Ferhad Paşa'nın Banja Luka'da yaptırdığı yapılar arasında cami, medrese, hamam, bedesten, han, saat kulesi, köprü ve su yolu bulunuyordu. Bu yapıların inşası için gereken parayı, 1576'da Habsburg kuvvetlerine karşı kazandığı bir zaferden elde ettiği ganimetlerden ve esirlerin fidyelerinden sağladığı rivayet edilir. Esirler arasında Habsburg komutanı Herbard VIII von Auersperg'in oğlu da vardı; fidyenin büyük bir miktar olduğu kaynaklarda geçer.

Caminin mimarisi

Ferhadiye Camii, 1579'da tamamlandı. Caminin mimarı, kitabelerde ve kaynaklarda kesin olarak belirtilmez; ancak yapının Mimar Sinan'ın çevresinden, onun okulunda yetişmiş bir mimar tarafından tasarlandığı düşünülür. Cami, merkezi bir kubbe, kubbeli bir son cemaat yeri ve zarif bir minareden oluşur. Minaresi yaklaşık 42 metre yüksekliğindeydi.

Caminin iç süslemeleri, kalem işleri ve çini işçiliği, Osmanlı klasik döneminin özelliklerini yansıtıyordu. Avlusunda bir şadırvan, türbeler ve bir hazire bulunuyordu. Avludaki türbelerden birinde Ferhad Paşa'nın akrabalarının gömülü olduğu kabul edilir. Ferhadiye, 1950'de Yugoslavya'nın koruma altındaki kültürel anıtları arasına alınmış ve UNESCO tarafından da önemli bir yapı olarak kaydedilmişti.

7 Mayıs 1993

Bosna savaşı başladığında, Banja Luka Bosnalı Sırp kuvvetlerinin kontrolüne girdi. Şehirdeki Boşnak ve Hırvat nüfus, baskılara, sürgünlere ve şiddete maruz kaldı. 1993 yılında Banja Luka'daki on altı caminin tamamı yıkıldı. Ferhadiye Camii, 7 Mayıs 1993 gecesi patlayıcılarla havaya uçuruldu. Aynı gece, yine 16. yüzyıldan kalma Arnaudiye Camii de yıkıldı.

Yıkımın ardından caminin kalıntıları, iş makineleriyle toplanarak şehir dışındaki çöplüklere ve farklı yerlere döküldü. Caminin yeri düzlendi ve otopark olarak kullanıldı. Yıkım, Banja Luka'daki Osmanlı mirasını ve Müslüman varlığını silmeye yönelik sistematik bir çabanın parçasıydı.

2001'deki yeniden yapım töreninde yaşananlar

Savaştan sonra, Banja Luka İslam Birliği caminin yeniden yapılması için girişimde bulundu. 7 Mayıs 2001'de yeniden yapım için bir tören düzenlendi. Törene uluslararası diplomatlar ve din adamları katıldı. Ancak Sırp milliyetçi gruplar töreni bastı; katılımcılara saldırıldı ve yaşlı bir Boşnak, Murat Badić, aldığı yaralar sonucunda hayatını kaybetti. Bu olay, savaş sonrası uzlaşma sürecinin zorluklarını açıkça gösterdi.

Taş taş yeniden yapım

Olaylara rağmen yeniden yapım çalışmaları sürdü. Caminin kalıntıları, döküldükleri yerlerden toplanmaya başlandı. Arkeologlar ve restorasyon uzmanları, binlerce taş parçasını inceledi, numaralandırdı ve kataloğa geçirdi. Özgün taşların önemli bir kısmı, yeniden yapımda kullanıldı. Eksik parçalar ise özgün taş ocağından çıkarılan taşlarla tamamlandı.

Yeniden yapımda, caminin savaştan önceki fotoğrafları, ölçümleri ve planları kullanıldı. Kalem işleri ve süslemeler, özgün örneklere göre yeniden yapıldı. Türkiye, TİKA aracılığıyla projeye önemli destek sağladı. Cami, 7 Mayıs 2016'da, yıkılışının yıldönümünde, Türkiye'den ve dünyanın farklı ülkelerinden gelen konukların katılımıyla yeniden ibadete açıldı.

Ferhad Paşa ve Banja Luka'nın kuruluşu

Ferhadiye Camii'nin banisi Ferhad Paşa Sokoloviç, Sokollu Mehmed Paşa'nın akrabasıydı ve Bosna sancakbeyi olarak görev yaptı. 1574'te Avusturya sınırında kazandığı bir zaferden elde edilen fidye ile Banja Luka'da büyük bir külliye inşa ettirdi. Külliye, cami, medrese, mektep, han, hamam, çarşı ve su tesislerinden oluşuyordu. Ferhad Paşa, Bosna sancağının merkezini Banja Luka'ya taşıyarak küçük bir kasabayı bölgenin en önemli şehirlerinden birine dönüştürdü. 1588'de Bosna beylerbeyliği kurulduğunda Ferhad Paşa ilk beylerbeyi oldu. Şehrin bugünkü Gospodska Caddesi ve çarşı bölgesi, onun kurduğu dokunun izlerini taşır. Ferhad Paşa'nın vakfiyesi, Saraybosna'daki Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi'nde ve İstanbul'daki Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde korunur. Bu vakfiye, caminin yeniden yapımında yapının özgün düzeninin anlaşılmasına yardımcı olan belgelerden biridir.

Yıkımdan dönüşe

Ferhadiye Camii'nin hikâyesi, Osmanlı mirasının Balkanlar'da yaşadığı en acı olaylardan birini ve aynı zamanda en umut verici dönüşlerinden birini anlatır. Bir sancakbeyinin zaferinin anısına yapılan cami, dört yüz yıldan fazla ayakta kaldıktan sonra bir gecede yıkıldı; ama kalıntıları toplandı ve yeniden ayağa kaldırıldı.

Bize göre Ferhadiye, mirasın yalnızca taşlardan ibaret olmadığını gösterir. Taşlar dağıtılabilir, yerler düzlenebilir; ama bir topluluk o mirası hatırladığı ve sahiplendiği sürece, yeniden kurulabilir. Banja Luka'da yeniden yükselen minare, bu hafızanın gücünün somut bir kanıtıdır.