Osmanlı-Safevî Savaşı (1578–1590): Çıldır'dan Tebriz'e on iki yıllık mücadele ve Ferhad Paşa Barışı

1578–1590 Osmanlı-Safevî Savaşı, III. Murad döneminin en uzun ve en yıpratıcı savaşıdır. Osmanlılar, Şah I. Tahmasb'ın ölümünden sonra Safevî sarayında başlayan karışıklıktan yararlanarak Kafkasya ve Azerbaycan'a yöneldi. Savaş, Şirvan, Gürcistan ve Tebriz'in Osmanlı yönetimine geçtiği bir barışla 1590'da sona erdi. Bu savaş III. Murad dönemine damgasını vurdu ve mali etkileri Osmanlı piyasalarını çok sarstı.

Savaşın nedenleri

Şah Tahmasb, uzun bir saltanattan sonra hanedan üyeleri ve devlet adamları arasındaki çekişmeler sonucunda 1576'da zehirlenmiş ve Safevîler büyük bir karışıklığa sürüklenmişti. Yerine geçen II. İsmâil'in Anadolu'ya yönelik siyasi ve dinî faaliyetleri, sınırda iki taraf beyleri arasındaki çatışmalar ve sığınmalar savaşın görünür nedenleri oldu. Bunlar, İran'ın riayet ettiği sürece geçerli sayılan barışın ihlali olarak yorumlandı. II. İsmâil'in ölümüyle daha da karışan İran'dan yararlanma amacı eklenince, Sokullu Mehmed Paşa'nın karşı çıkmasına rağmen savaş kararı alındı.

Araştırmamız da Sokullu'nun yeni bir savaşa sürekli karşı çıktığını, ama padişahın savaş yanlılarının baskısıyla saldırıya karar verdiğini gösteriyor. Özbeklerin iki cepheden ortak saldırı önerisi ve Osmanlı ulemasının padişahı Safevî topraklarındaki Sünnilerin koruyucusu olarak harekete geçmeye çağırması da savaş havasını besledi.

Komuta krizi

Türk literatüründe Kütükoğlu'nun Lala Mustafa Paşa bahsine göre sefer, Lala Mustafa Paşa ile Koca Sinan Paşa arasındaki rekabeti iyice artırdı; bu çekişme aynı zamanda Sokullu'nun yerine kimin geçeceğini de belirleyecekti. Önce her ikisi de sefere görevlendirildi: 2 Ocak 1578'de Lala Mustafa'nın Erzurum, Sinan Paşa'nın Bağdat yönünden İran'a girmesi kararlaştırıldı. Anlaşmazlık büyüyünce Sokullu devreye girdi; Sinan Paşa görevden alındı ve Lala Mustafa Paşa Gürcistan üzerinden Şirvan'ın fethiyle tek yetkili serdar oldu.

1578: Çıldır, Tiflis ve Şirvan

5 Nisan 1578'de Üsküdar'a geçen Lala Mustafa Paşa, İran sınırına ulaşınca 9 Ağustos 1578'de Çıldır'da Safevî öncü kuvvetlerini yendi, ardından Tiflis'e girdi. Kür nehri üzerindeki Koyungeçidi'nde bir başka Safevî gücü bozguna uğratıldı. Paşa, askerin geri dönme isteğine karşı çıkıp onları yatıştırdı ve Şirvan'a yürüdü; 15 Eylül'de Ereş'e girdi ve Şirvan'ın fethi tamamlandı. Alınan yerler dört beylerbeyliğe ayrıldı. Dağıstan ve Gürcü beylerinin itaatini sağlayan paşa, kışı geçirmek için Erzurum'a döndü.

Osmanlılar Ardahan üzerinden Safevîlerin Kafkasya topraklarına girdi, Tiflis'i Ağustos 1578'de aldı ve Kartli'yi haraçgüzar bir vasal olmaya zorladı. Şirvan yaz sona ermeden düştü ve Kafkasya'nın büyük kısmının ele geçirilmesi, Osmanlılara müttefikleri Kırım Hanlığı ile doğrudan bir kara yolu sağladı.

1579–1583: Karşı saldırılar ve Kırım sorunu

Lala Mustafa Paşa, 23 Ağustos 1579'da Kars Kalesi'nin onarımını tamamladı; ekimde Erzurum'a döndüğünde Sokullu'nun öldürüldüğü haberini aldı. Çok geçmeden Koca Sinan Paşa'nın girişimleriyle Ocak 1580'de serdarlıktan azledildi ve 7 Ağustos 1580'de öldü. 1579'da Kırım kuvvetleriyle gelen Âdil Giray, Safevî komutanları Mirza Salman ve Hamza Mirza'nın karşı saldırısında esir düştü ve Kazvin'de öldürüldü. Aynı anlatım, Kaptan Ali Paşa'nın Karadeniz'de Gürcülere ait Faş kalesini aldığını yazar; Türk literatürünün Kılıç Ali Paşa bahsi de donanmanın 1579'da Karadeniz'e açılıp Faş Kalesi'ni yaptırdığını belirtir.

1583: Meşaleler Savaşı ve Özdemiroğlu Osman Paşa

Savaşın dönüm noktası 7–11 Mayıs 1583'teki "Meşaleler Savaşı" oldu; bu zaferle Osmanlılar Hazar'a kadar Dağıstan ve Azerbaycan'daki Safevî topraklarını denetimlerine aldı. Özdemiroğlu Osman Paşa Baştepe mevkiinde Safevî kuvvetlerini yenerek Şirvan'daki Osmanlı hâkimiyetini kesinleştirdi, ardından Kefe'ye gidip İslâm Giray'ı Kırım hanı yaptı. Batı literatürü, 1583'te kirimKırım Hanı II. Mehmed Giray'ın asker göndermeyi reddettiğini ve bunun 1584 Kırım seferine yol açtığını yazar. Osman Paşa 28 Temmuz 1584'te sadrazam oldu.

1585: Tebriz

Sadrazam Osman Paşa 9 Nisan 1585'te Tebriz'in alınması ve korunmasıyla görevlendirildi. Şehir alındı ve 27 Eylül 1585'te padişah adına hutbe okundu; ancak kontrol güç sağlandı ve Osman Paşa bu sırada hastalanarak 29–30 Ekim 1585'te öldü. Tebriz'i on bir ay kuşatan Safevî kuvvetleri, Ferhad Paşa'nın yaklaştığını öğrenince çekildi. Tebriz sonraki yirmi yıl Osmanlı yönetiminde kaldı; 1587'de Bağdat valisi Cağaloğlu Sinan Paşa Luristan ve Hemedan'ı aldı.

Barış ve sonuçları

Ferhad Paşa'nın 1588'de Gence'ye yönelik harekâtı ve 1 Eylül 1588'de şehre girişi, Safevî tahtına çıkan Şah Abbas'ın zor durumda bulunması barışı yeniden gündeme getirdi. Abbas, önce iç sorunları çözmek ve Özbekleri yenmek için ağır şartlı bir barışı kabul etti. Antlaşmayla Azerbaycan, Karabağ, Gence, Dağıstan ve Karadağ ile Gürcistan, Luristan ve Kürdistan'ın bir bölümü Osmanlılara bırakıldı; eski başkent Tebriz de Osmanlı yönetiminde kaldı. Safevîler, Osmanlı topraklarındaki Şiî propagandasına son vermeyi de kabul etti. Abbas'ın yeğeni Haydar Mirza rehine olarak İstanbul'a gönderildi ve 1596'da orada öldü.

Araştırmamız, Abbas'ın devletini ve ordusunu yeniden düzenledikten sonra 1603'te yeniden savaş açtığını ve bu antlaşmayla kaybedilen toprakları geri aldığını öne çıkarıyor. Kütükoğlu da savaşın mali etkilerinin Osmanlı piyasasını sarstığını ve ayarı düşük akçe yüzünden kapıkulu askerlerinin 1589'da İstanbul'da ayaklandığını yazar. Böylece askerî bakımdan Osmanlıların en geniş doğu sınırlarına ulaştığı bu barış, kısa ömürlü oldu ve iç ekonomik sarsıntılarla birlikte anıldı.

1578–1590 savaşı hakkında düşündüklerimiz

On iki yıl süren bu savaş, Osmanlı'ya Kafkasya'da ve Azerbaycan'da geniş topraklar kazandırdı. Ferhad Paşa Barışı kâğıt üzerinde büyük bir başarıydı; ancak bu toprakların korunması zordu ve birkaç on yıl içinde büyük kısmı geri verildi. Bize göre bu savaş, uzun cephe savaşlarının mali ve askerî yükünün imparatorluğu nasıl zorladığını gösteren ilk büyük örneklerden biridir.