Sokullu Mehmed Paşa (1505–1579): Üç padişaha sadrazamlık eden Bosnalı devlet adamı

Sokullu Mehmed Paşa, Kanuni Sultan Süleyman, II. Selim ve III. Murad dönemlerinde, 1565'ten 1579'daki ölümüne kadar sadrazamlık yapan Osmanlı devlet adamıdır. Sadrazamlığı toplam on dört yıl, üç ay ve on yedi gün sürdü. Türk literatüründeki maddeyi yazan Erhan Afyoncu, onun Bosna'dan devşirmeyle saraya alınıp en yüksek makama çıkışını, Sigetvar'da Kanuni'nin ölümünü gizleyişini ve bir suikastla ölümünü ayrıntılı biçimde anlatır.

Kökeni ve devşirilmesi

Hristiyan adı Bayo (Bayiça) olan Mehmed, 1505'te Bosna'nın Vişegrad kazasına bağlı Rudo nahiyesinin Sokoloviç (Şahinoğlu) köyünde doğdu. Babasının adı Dimitriye olarak kaydedilir. Boyunun uzunluğu nedeniyle Osmanlı tarihlerinde "Tavîl" ya da "Uzun" lakaplarıyla anılır. İlk eğitimini, Mileşeva Manastırı'nda rahip olan dayısından aldı. Kanuni döneminin ilk yıllarında Bosna'dan devşirme toplamakla görevli Yayabaşı Yeşilce Mehmed Bey tarafından devşirme olarak yazıldı.
Edirne'ye getirildiğinde Bosna'nın tanınmış ailelerinden toplanan kırk çocukla birlikte Kanuni'ye sunuldu, edirneEdirne Sarayı'nda eğitime başladı ve Mehmed adını aldı. Sonra Enderun'a alındı; rikâbdar, çuhadar, silahdar, çaşnigîrbaşı ve büyük kapıcıbaşı oldu. Silahdarken babasını ve kardeşlerini İstanbul'a getirtti; babası Müslüman olarak Cemâleddin Sinan adını aldı.

Kaptan-ı deryalıktan sadrazamlığa

Sokullu, Barbaros Hayreddin Paşa'nın 5 Temmuz 1546'daki ölümü üzerine kaptan-ı deryalığa atandı. 22 Nisan 1549'da Rumeli beylerbeyliğine getirildi ve Erdel harekâtında Beçe, Beçkerek, Çanad ve Lipova gibi kaleleri aldı; 1552'de Kara Ahmed Paşa ile birlikte Temeşvar'ın fethine katıldı. 1554'te Nahcıvan seferi dönüşünde vezir oldu. Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid arasındaki mücadelede 29 Mayıs 1559'daki Konya savaşında Selim'in kazanmasında önemli rol oynadı. Rüstem Paşa'nın 1561'deki ölümünden sonra ikinci vezir oldu; 1562'de Şehzade Selim'in kızı İsmihan Sultan ile evlendi. Semiz Ali Paşa'nın 29 Haziran 1565'teki ölümü üzerine sadrazamlığa yükseldi; bu sırada Malta kuşatması sürüyordu.

Sigetvar ve saltanat değişikliği

Sigetvar düşmek üzereyken 6–7 Eylül 1566 gecesi Kanuni öldü. Padişahın ölümünün askere duyulması bir aylık çabayı boşa çıkarabileceği için Sokullu, haberdar olanlara bunu sır olarak saklamalarını emretti. Kalenin alınmasından sonra fetihnameyle birlikte babasının öldüğünü bildiren bir mektubu Kütahya'daki Şehzade Selim'e gönderdi ve Selim gelinceye kadar işleri padişah hayattaymış gibi yürüttü.

Siyaseti

Sokullu, Kanuni dönemi politikalarının takipçisi oldu ve makamını korumak için zaman zaman güçlü rakipleriyle uğraştı. Süveyş'te bir kanal açılması projesi yeniden gündeme geldi, ama girişim aşamasında kaldı. Açe Sultanı'na Portekizlilere karşı yardım için top döküm ustaları, topçular ve mühendislerin bulunduğu 500 Türk askeri ile ağır toplar gönderildi. Türk literatürünün Lala Mustafa Paşa bahsine göre Kıbrıs seferine de karşı çıktı; ama sefer kararını engelleyemedi. Türk literatürünün III. Murad bahsine göre (Bekir Kütükoğlu) yeni padişah onu görevde bıraktı, ama zamanla gücünü azalttı; Safevî savaşına da Sokullu'nun karşı çıkmasına rağmen karar verildi.

Suikast

Bir gün konağındaki ikindi divanına gelen bir derviş, arzuhal verecekmiş gibi yaklaşarak koynundan çıkardığı bir hançeri sadrazamın kalbine sapladı; ağır yaralanan Sokullu kısa süre sonra, 12 Ekim 1579'da öldü. Katil görünüşte tımarının azaltılmasından şikâyetçi bir Boşnaktı. Bazı araştırmacılar suikastta Hamzavîler'in rolü olduğu üzerinde durur; tarikatın şeyhi Hamza Bâlî yıllar önce İstanbul'da idam edilmişti ve dervişin şeyhin intikamını almak için Sokullu'yu öldürdüğü söylenir. Afyoncu, çok güçlü olmasa da sadrazamdan kurtulmak isteyen III. Murad'ın suikastın arkasında olduğu iddialarının da bulunduğunu, bunun Schweigger'in anlatısına dayandığını belirtir.

Kütükoğlu ise saraydaki rakiplerin ve padişahın bu suikastta rolü olduğu iddialarını belgeleyecek bilgi elde olmadığını, ama Sokullu'nun son zamanlarında devlet işlerinden iyice uzaklaştırıldığının açık olduğunu yazar. Türbesi Eyüp'tedir.

Hayır eserleri

Uzun sadrazamlığında büyük bir servet edinen Sokullu birçok hayır eseri yaptırdı. İstanbul'da Azapkapı ve Kadırga'daki camiler, Eyüp'teki medrese, darülkurra, çeşme ve türbeden oluşan külliye; Lüleburgaz, Payas ve Havsa'daki külliyeler; Antakya'da bir han ve Beçkerek'te bir külliye bunlar arasındadır. En ünlü vakfı, memleketi Vişegrad'daki on bir kemerli köprüdür; köprünün yapımı ve tarihi Nobel ödüllü yazar İvo Andriç'in "Drina Köprüsü" romanının konusudur. Aynı anlatım, Mimar Sinan'ın Kadırga'da yaptığı Sokullu Mehmed Paşa Camii'nin İstanbul'un en güzel küçük camilerinden biri sayıldığını belirtir.

Sokullu: büyük resimde yeri

Sokullu Mehmed Paşa, üç padişaha hizmet eden ve devletin büyük projelerini yönlendiren bir devlet adamıydı. Bosna'dan gelip sadrazamlığa yükselmesi devşirme sisteminin işleyişini gösterir. Bize göre onun mirası yalnız savaşlar ve diplomasi değil; Drina üzerindeki köprü gibi eserleri, imparatorluğun farklı bölgelerini birbirine bağlayan bir yönetim anlayışının somut izleridir.