Nicolas de Nicolay, 1551'de Fransa'nın İstanbul elçisi Gabriel d'Aramon'un heyetiyle Osmanlı başkentine giden bir coğrafyacı ve ressamdı. Yolculuktan yaklaşık on altı yıl sonra, 1567–1568'de Lyon'da yayımladığı "Les quatre premiers livres des navigations et pérégrinations orientales" adlı eseri, Osmanlı toplumunun farklı tiplerini gösteren altmış gravürle Avrupa'da büyük ilgi gördü. Bu gravürler, sonraki iki yüzyıl boyunca Avrupa'daki Osmanlı kıyafet tasvirlerinin ana kaynağı oldu. Kitap kısa sürede İtalyanca, Almanca, Felemenkçe ve İngilizceye çevrildi. Bu yazıda Nicolay'nin yolculuğunu, kitabını ve Fransa Ulusal Kütüphanesi'nde korunan nüshalarını ele alıyoruz. Nicolay'nin kitabından Fransa Ulusal Kütüphanesi koleksiyonundaki bir kıyafet gravürüGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Nicolay, Nicolas de (1517-1583). Auteur du texte. Dosya sayfası
Kralın coğrafyacısı
Nicolas de Nicolay, 1517'de Dauphiné bölgesinde doğdu. Gençliğinde asker ve casus olarak Avrupa'nın pek çok yerini dolaştı; İskoçya, İngiltere, Almanya ve İskandinavya'da bulundu. Harita çizimi ve coğrafya bilgisiyle tanındı. 1551'de Fransa kralı II. Henri, onu Osmanlı Devleti'ne giden elçilik heyetine katılmakla görevlendirdi. Amaç, Doğu Akdeniz'in limanları, adaları ve kıyıları hakkında bilgi toplamaktı.
Bu dönemde Fransa ile Osmanlı Devleti, Habsburglara karşı bir ittifak içindeydi. 1536'da Kanuni Sultan Süleyman ile I. François arasında başlayan yakınlaşma, II. Henri döneminde de sürüyordu. Fransız elçileri İstanbul'da ayrıcalıklı bir konuma sahipti ve Osmanlı donanmasının Batı Akdeniz'deki seferlerine zaman zaman eşlik ediyordu.
Trablusgarp'tan İstanbul'a
Aramon'un heyeti, 1551 yazında Marsilya'dan yola çıktı. Yolda Malta'ya uğradı. Bu sırada Osmanlı donanması, Sinan Paşa ve Turgut Reis komutasında Malta Şövalyeleri'nin elindeki Trablusgarp'ı kuşatıyordu. Aramon, şövalyeler adına arabuluculuk yapmaya çalıştı; ancak Trablusgarp Ağustos 1551'de Osmanlı'nın eline geçti. Nicolay, bu olayları kitabında anlattı. Fransız elçisinin kuşatmadaki tutumu, sonradan Avrupa'da tartışma konusu oldu; bazı yazarlar Fransızları Osmanlı'ya yardım etmekle suçladı.
Heyet daha sonra Ege adalarından geçerek İstanbul'a ulaştı. Nicolay, Sakız, Midilli, Limni gibi adaları ve Çanakkale Boğazı'nı gözlemledi; kıyıların ve limanların haritalarını çizdi. İstanbul'da yaklaşık bir yıl kaldı. Bu sürede şehri dolaştı, Osmanlı toplumunun farklı kesimlerini gözlemledi ve çizimler yaptı.
Ek bilgi
Kıyafetlerin dili Nicolay'nin gravürleri, Osmanlı toplumunun katmanlarını kıyafetler üzerinden gösterir: yeniçeri, sipahi, solak, peyk, kadı, derviş, hekim, tüccar, Yahudi, Rum, Ermeni ve farklı bölgelerden kadınlar. Her figürün başlığı, kaftanı ve elindeki nesneler, onun mesleğini ve toplumdaki yerini gösterir. Bu yaklaşım, Osmanlı'nın kıyafet yoluyla toplumsal ayrımları görünür kılan düzenini Avrupa okuruna tanıttı.
Gravürlerin hazırlanışı
Nicolay, Fransa'ya döndükten sonra çizimlerini kitap hâline getirmek için uzun yıllar çalıştı. Gravürler, Lyon'daki Guillaume Rouillé matbaasında basıldı. Gravürlerin hazırlanmasında, Fontainebleau okulundan etkilenmiş sanatçıların, belki de Louis Danet'nin katkısı olduğu düşünülür. Figürler, Rönesans sanatının zarafetini taşır; duruşları ve kıyafet kıvrımları özenle işlenmiştir.
Bu gravürlerin bir kısmının doğrudan gözleme dayandığı, bir kısmının ise başka kaynaklardan uyarlandığı tartışılır. Nicolay'nin bazı figürleri, İstanbul'da bulunan Osmanlı kıyafet albümlerindeki tasvirlere benzer. Bazıları ise Avrupalı sanatçıların sonradan eklediği süslemelerle değişmiş olabilir. Yine de gravürlerin büyük kısmı, 16. yüzyıl ortası Osmanlı kıyafetlerinin genel görünümünü doğru yansıtır. Nicolay'nin kitabından bir Osmanlı tipiGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Nicolay, Nicolas de (1517-1583). Auteur du texte. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
Bir gözlemci mi, bir casus mu? Fransız tarih yazımında Nicolay, Rönesans döneminin önemli bir coğrafyacısı ve etnografı olarak anılır. Ancak yolculuğunun amacı yalnızca bilimsel değildi; Doğu Akdeniz'in limanları ve savunmaları hakkında bilgi toplamak, Fransa'nın stratejik çıkarlarına hizmet ediyordu. Osmanlı açısından bakıldığında, Fransa'nın müttefik olmasına rağmen elçilik heyetinde bir haritacının bulunması, Osmanlı kıyılarının Avrupa'da ayrıntılı biçimde belgelenmesine yol açtı. Türk okuyucu için Nicolay'nin eseri, Osmanlı-Fransız ittifakının resmî dilinin arkasındaki karşılıklı merak ve çıkar hesaplarını da gösterir.
Avrupa'ya yayılan imgeler
Nicolay'nin kitabı yayımlandıktan sonra hızla yayıldı. 1572'de Almanca, 1576'da Felemenkçe, 1577'de İtalyanca ve 1585'te İngilizce çevirileri basıldı. Gravürler, başka yazarlar tarafından kopyalandı ve farklı kitaplarda yeniden kullanıldı. Cesare Vecellio'nun 1590 tarihli kıyafet kitabı, Abraham de Bruyn'ün ve Jean-Jacques Boissard'ın eserleri, Nicolay'nin figürlerinden etkilendi.
Bu sayede Nicolay'nin yeniçerisi, dervişi ve Osmanlı kadını, Avrupa'nın Osmanlı hakkındaki görsel hafızasının bir parçası oldu. 17. ve 18. yüzyılda bile, İstanbul'u hiç görmemiş ressamlar, Osmanlı figürlerini çizerken Nicolay'nin gravürlerine başvurdu. Bu yüzden bazı yanlış ayrıntılar da uzun süre tekrarlandı.
Paris ve Lyon'daki nüshalar
Kitabın ilk baskısının nüshaları bugün Fransa Ulusal Kütüphanesi'nde (Bibliothèque nationale de France), Lyon Belediye Kütüphanesi'nde ve Avrupa'nın başka kütüphanelerinde korunur. Fransa Ulusal Kütüphanesi'nin elindeki renklendirilmiş bir nüsha, altmış gravürün tamamıyla sayısallaştırılmış ve Gallica üzerinden araştırmacılara açılmıştır. Renklendirilmiş nüshalar, kıyafetlerin renklerine dair de bilgi verir; ancak bu renklerin sonradan, sahiplerin zevkine göre verildiği unutulmamalıdır.
Nicolay'nin yolculuk sırasında çizdiği haritaların bir kısmı da Fransa'daki arşivlerde yer alır. Ayrıca Fransız Dışişleri Bakanlığı arşivlerinde, Aramon'un elçiliği dönemine ait yazışmalar korunur. Bu belgeler, Nicolay'nin kitabındaki anlatıyı tamamlar ve Trablusgarp kuşatması sırasındaki Fransız tutumunu açıklığa kavuşturur. Nicolay'nin kitabından bir başka kıyafet gravürüGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Nicolay, Nicolas de (1517-1583). Auteur du texte. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji 1517: Nicolas de Nicolay doğar. 1536: Osmanlı-Fransız yakınlaşması başlar. 1551: Nicolay, Aramon'un heyetiyle Marsilya'dan yola çıkar. Ağustos 1551: Trablusgarp Osmanlı'nın eline geçer. 1551–1552: Nicolay İstanbul'da bulunur. 1567–1568: "Navigations et pérégrinations orientales" Lyon'da basılır. 1572–1585: Kitap Almanca, Felemenkçe, İtalyanca ve İngilizceye çevrilir. 1583: Nicolay ölür.
Bir kıyafet kataloğunun gücü
Nicolas de Nicolay'nin altmış gravürü, Osmanlı toplumunu Avrupa'ya bir kıyafet kataloğu gibi sundu. Bu katalog, yüzyıllar boyunca kopyalandı, çoğaltıldı ve Avrupa'nın Osmanlı'yı nasıl hayal ettiğini şekillendirdi. Gravürlerin bazı ayrıntıları abartılı olsa da genel tablo, Kanuni döneminin çok katmanlı toplumunu yansıtır.
Bize göre Nicolay'nin kitabı, bir imgenin nasıl yayıldığını ve kalıcı hâle geldiğini anlamak için önemli bir örnektir. Bir elçilik heyetinin üyesi olarak yaptığı gözlemler, Lyon'daki bir matbaadan çıkarak tüm Avrupa'ya ulaştı. Bugün bu gravürlere bakarken, hem 16. yüzyıl Osmanlı kıyafetlerini hem de Avrupa'nın Osmanlı'ya bakışını aynı anda görüyoruz.
#1
