2596 sayılı kanun (3 Aralık 1934): Din adamlarının kıyafeti ve kadın giyiminde yerel kararlar

Kıyafet Devrimi denince çoğu kişinin aklına 1925'teki Şapka Kanunu gelir. Oysa bu alandaki ikinci büyük kanun dokuz yıl sonra çıktı: 3 Aralık 1934'te kabul edilen 2596 sayılı "Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun". Bu kanun, din adamlarının dinî kıyafetlerini yalnız ibadet yerlerinde ve ayinler sırasında giyebileceğini düzenledi. Kanunun kadınların giyimiyle ilgili bir hüküm içermediği de sık atlanan bir noktadır.

Önce: 2 Eylül 1925 kararnamesi

Devlet memurlarına şapka giyme zorunluluğu getiren Bakanlar Kurulu kararnamesinin çıktığı 2 Eylül 1925'te, din adamı olmayan kişilerin cübbe ve sarık giymesi yasaklanmıştı. Buna aykırı davranış bir yıla kadar hapisle cezalandırılabiliyordu. Yani 1925'teki düzenleme, din adamı olmayanların din adamı kıyafeti giymesini engellemişti; din adamlarının kendileri ise sokakta da dinî kıyafetlerini giyebiliyordu.

1934: Kanunun gerekçesi

1934'te hükûmet bir adım daha attı. Meclis'e sunulan kanun önerisinin gerekçesi, laiklik ilkesine açıkça dayanıyordu. Türkçe Vikipedi'nin aktardığı gerekçeye göre hükûmet, din ile devletin ayrılığını ve dinî değerlerin devlet hayatı dışında, yalnız vicdani bir nitelikte kalmasını devrimin ve rejimin ana ilkesi saymıştı. Bu yüzden din adamlarının dinî kıyafetlerini ancak ayinler sırasında taşıması, ayin dışında herhangi bir yurttaşın giyebileceği kıyafetlerle bulunması gerekli görüldü.

2596 sayılı kanun 3 Aralık 1934'te Meclis'te görüşüldü ve oy birliğiyle kabul edildi. Tarihe dikkat edilirse kanun, efendi, bey ve paşa gibi unvanları kaldıran 2590 sayılı kanunun 26 Kasım 1934'te kabul edilmesinden yalnız bir hafta sonra çıktı. 1934 sonbaharı, Soyadı Kanunu'nun uygulamaya girdiği, unvanların kaldırıldığı ve kıyafet düzenlemesinin tamamlandığı yoğun bir dönemdi. Kanun, Türkiye'deki bütün dinlerin din adamlarını kapsıyordu; yani yalnız Müslüman din görevlilerini değil, Hristiyan ve Yahudi din adamlarını da ilgilendiriyordu.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Cumhuriyet Gazetesi. Dosya sayfası

Kadın giyimi: Kanun yok, yerel kararlar var

Şapka Kanunu'ndan sonra toplumun bir kesiminde kadın kıyafeti için de bir kanun çıkması beklendi; bazı gazeteler hükûmeti bu yönde teşvik eden yazılar yayımladı. Ancak hükûmet böyle bir karar almadı. Kadınlar "çağdaş kıyafet" giymeye teşvik edildi, ama kadın giyimine dair ulusal bir yasal düzenleme yapılmadı.

Buna karşılık 1925-1934 arasında birçok yerel yönetim kendi kararlarını aldı. Tirebolu Belediyesi 7 Ekim 1926'da ilçede peçeyi yasakladı ve peçesini kırk sekiz saat içinde çıkarmayan kadınların cezalandırılacağını ilan etti. Trabzon Vilayet Meclisi Aralık 1926'da peçeyi yasakladı ve peçe takmaya devam edenlerin karakola sevk edileceğini açıkladı. 1934 sonunda Bodrum'da da benzer bir karar alındı.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Kanunun bugünkü durumu

2596 sayılı kanun, 1982 Anayasası'nın 174. maddesinde sayılan "inkılap kanunları" arasındadır. Kanun bugün de yürürlüktedir. Kanuna göre Bakanlar Kurulu (bugün Cumhurbaşkanlığı) her din ya da mezhep için yalnız bir din adamının dinî kıyafetini ibadet yerleri dışında da giyebilmesine izin verebilir. Bu istisna sayesinde örneğin Fener Rum Patriği ve Diyanet İşleri Başkanı gibi dinî önderler resmî törenlerde dinî kıyafetleriyle bulunabilir.
Değerlendirme

2596 sayılı kanun, Şapka Kanunu'nun devamı gibi görünse de amacı farklıydı: kılık kıyafet yoluyla dinî otoritenin kamusal alandaki görünürlüğünü sınırlamak. Laiklik ilkesi 1937'de Anayasa'ya girmeden üç yıl önce çıkan bu kanun, ilkenin gündelik hayattaki uygulamalarından biriydi. Kadın giyimi ise bilinçli olarak kanun dışında bırakıldı ve yerel yönetimlere, toplumsal değişime bırakıldı.