Kutsal İttifak (5 Mart 1684): Papa'nın topladığı koalisyon ve on beş yıllık savaş

Kutsal İttifak, Viyana bozgunundan birkaç ay sonra, 5 Mart 1684'te Avusturya'nın Linz kentinde Habsburg imparatoru I. Leopold, Lehistan kralı Jan Sobieski ve Venedik Cumhuriyeti arasında Papa XI. Innocentius'un himayesinde kurulan Osmanlı karşıtı askerî ittifaktır. 1686'da Rusya'nın da katılmasıyla dört cephede birden savaşan bir koalisyona dönüştü. İttifakın savaşı on beş yıl sürdü ve 1699 Karlofça Antlaşmasıyla sona erdi. Bu savaş, Osmanlı'nın Avrupa'da ilk kez büyük ve kalıcı toprak kayıplarına uğradığı savaş olarak tarihe geçti.

Papa'nın diplomasisi

İttifakın mimarı, 1676'dan beri papalık makamında bulunan XI. Innocentius'tu. Papa, Viyana kuşatması sırasında Sobieski'nin Habsburglara yardım etmesi için büyük çaba harcamış ve yardım ordusunun finansmanına katkıda bulunmuştu. Viyana zaferinden sonra bu fırsatı değerlendirerek, Osmanlı'ya karşı kalıcı bir koalisyon kurmak istedi. Papalık diplomatları, Habsburg, Lehistan ve Venedik arasındaki eski anlaşmazlıkları yatıştırmak için aylarca çalıştı. Papa, ittifakın masraflarına da büyük katkıda bulundu.

İttifaka katılan devletlerin her birinin farklı hedefleri vardı. Habsburglar Macaristan'ı tamamen almak, Lehistan Podolya'yı ve Kamaniçe'yi geri kazanmak, Venedik ise Kandiye'nin intikamını almak ve Ege'de, özellikle Mora'da toprak kazanmak istiyordu. İttifakın antlaşma metnine göre taraflar, birbirlerinden habersiz Osmanlı ile ayrı barış yapmayacaklardı.

Fransa'nın yokluğu

İttifakta dikkat çeken bir eksiklik vardı: Fransa. XIV. Louis, Habsburglara karşı rekabeti nedeniyle ittifaka katılmadı. Hatta Fransa'nın, Osmanlı'nın Habsburgları doğuda meşgul etmesinden memnun olduğu ve bu süreçte Osmanlı ile iyi ilişkilerini sürdürdüğü bilinir. 1688'de Fransa'nın Habsburglara karşı batıda büyük bir savaş başlatması, Osmanlı için önemli bir rahatlama sağladı: Habsburglar ordularının bir kısmını batıya kaydırmak zorunda kaldı.

Dört cephede savaş

Macaristan cephesi: İttifakın en büyük başarıları burada elde edildi. 1684'teki ilk Budin kuşatması başarısız oldu; ancak 1686'da Budin alındı. 1687'de Mohaç yakınlarında Osmanlı ordusu yenildi. 1688'de Belgrad Habsburglara geçti. 1690'da Osmanlı Belgrad'ı geri aldı; ancak 1691'de Slankamen'de ve 1697'de Zenta'da ağır yenilgiler alındı.

Venedik cephesi: Venedik, 1684'ten itibaren Dalmaçya ve Mora'da saldırıya geçti. Kandiye'nin eski savunucusu Francesco Morosini komutasındaki kuvvetler, 1685–1687 arasında Mora'yı aldı. 1687'de Atina kuşatıldı; bu kuşatma sırasında Akropolis'teki Parthenon'da depolanan barut bir top mermisiyle patladı ve antik tapınak ağır hasar gördü.

Lehistan cephesi: Lehistan, Podolya'yı ve Kamaniçe'yi geri almak için birçok sefer düzenledi, ama Kamaniçe'yi alamadı. Sobieski'nin Boğdan'a yaptığı seferler de sınırlı sonuçlar verdi.

Rusya cephesi: 1686'da Rusya, Lehistan ile "Ebedî Barış"ı imzalayarak ittifaka katıldı. Rus kuvvetleri 1687 ve 1689'da Kırım'a iki büyük sefer düzenledi, ancak ikisi de başarısız oldu. 1696'da Çar I. Petro, Azak kalesini aldı.

Osmanlı'nın tepkisi

Osmanlı, bu çok cepheli savaşa karşı ciddi zorluklarla karşılaştı. Arka arkaya gelen yenilgiler İstanbul'da büyük bir hoşnutsuzluk yarattı ve 1687'de ordu isyan ederek IV. Mehmed'i tahttan indirdi. Yerine geçen II. Süleyman, savaşın yükünü taşımak için yeni vergiler koydu ve devlet yönetimini yeniden düzenlemeye çalıştı. 1689'da sadarete getirilen Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa, ordunun moralini yükseltti ve 1690'da Belgrad'ı geri aldı. Ancak 1691'de Slankamen'de şehit düştü.

Savaşın uzaması, Osmanlı maliyesini derinden sarstı. Bu dönemde getirilen malikâne sistemi, yani vergi kaynaklarının ömür boyu satılması, savaşın finansmanı için başvurulan yeni bir yöntemdi ve gelecek yüzyılda Osmanlı mali sistemini köklü biçimde değiştirdi.

Arşivlerdeki ittifak

Kutsal İttifak'ın kuruluşuna dair belgeler, Vatikan Apostolik Arşivi'nde (eski adıyla Vatikan Gizli Arşivi) Papa XI. Innocentius'un diplomatik yazışmaları arasında korunur. Bu yazışmalar, Papa'nın Varşova ve Viyana'daki elçilerinin raporlarını, ittifakın finansmanına dair kayıtları ve müzakere süreçlerini içerir. Viyana'daki Haus-, Hof- und Staatsarchiv ise ittifak antlaşmasının metnini ve sonraki savaşın diplomatik yazışmalarını barındırır. Venedik Devlet Arşivi, Morosini'nin Mora'daki seferlerine ait raporlarla doludur. Bu belgeler, ittifakın üyeleri arasındaki gerilimleri ve birbirinden farklı hedefleri de açıkça gösterir.

Koalisyonun mantığı

Kutsal İttifak, XVII. yüzyıl Avrupa diplomasisinin en başarılı koalisyonlarından biriydi. Farklı çıkarlara sahip devletleri, ortak bir düşmana karşı on beş yıl boyunca bir arada tutmayı başardı. Osmanlı ise bu dönemde ilk kez, birden çok güçlü devletle aynı anda savaşmak zorunda kaldı. Bu durum, Osmanlı'nın askerî ve mali kaynaklarının sınırlarını açıkça ortaya koydu. Savaşın sonunda Osmanlı, artık Avrupa'da genişleyen bir güç değil, sahip olduklarını korumaya çalışan bir güç hâline gelmişti. Bu değişim, gelecek yüzyılın diplomasisini ve Osmanlı'nın Avrupa'ya bakışını kökten değiştirdi. Karlofça'dan sonra Osmanlı devlet adamları, Avrupa'daki güç dengelerini daha dikkatli izlemeye ve diplomasiye daha fazla önem vermeye başladılar.