Cem Sultan (1459-1495): taht mücadelesi ve Avrupa'daki on üç yıllık esaret

Şehzade ve şair

Cem Sultan, Türkçe Vikipedi'ye göre 23 Aralık 1459'da Edirne'de doğdu ve 25 Şubat 1495'te Napoli'de öldü. II. Mehmed'in Çiçek Hatun'dan olan en küçük oğludur. Babasının ölümünden sonra ağabeyi II. Bayezid ile girdiği taht mücadelesi ve ardından Avrupa'da geçirdiği yaklaşık on üç yıllık sürgün nedeniyle Osmanlı tarihinin en trajik figürlerinden biri olarak anılır. Bu süreçte Osmanlı'nın bir iç sorunu, ilk kez büyük bir Avrupa diplomasisi sorununa dönüştü.

Kastamonu ve Karaman yılları

Türkçe Vikipedi'ye göre Cem, dört yaşında derslere başladı ve Rumca dahil birkaç dil öğrendi. On yaşında Kastamonu sancakbeyi oldu ve lalaları Süleyman Çelebi ve Nasuh Çelebi'nin gözetiminde eğitimini sürdürdü. 1473'te II. Mehmed Otlukbeli seferine çıkarken Cem'i Edirne'de bıraktı. Sarayda iç oğlanı olarak bulunan ve sonra İtalya'ya dönerek anılarını yazan Vicenzalı Giovanni Maria Angiolello'ya göre, padişahtan kırk gün haber alınamayınca lalalar Cem'i padişah ilan etti; padişah dönünce lalaları idam ettirdi. Ertesi yıl Şehzade Mustafa ölünce Cem, onun yerine Karaman (Konya) sancakbeyi oldu. Kastamonu ve Konya'da çevresine topladığı bilgin ve şairlerle canlı bir kültür ortamı oluşturdu.

Bursa'daki on sekiz gün

Türkçe Vikipedi'ye göre II. Mehmed 3 Mayıs 1481'de öldüğünde haber Cem'e geç ulaştı; ona gönderilen ulak yolda Sinan Paşa tarafından yakalandı. Cem, babasının ölümünü yaklaşık dört gün sonra öğrendi. Bayezid'in İstanbul'a ulaşıp tahta çıkmasının ardından Cem, Konya'da topladığı yaklaşık 4.000 askerle Bursa'ya yürüdü. 27 Mayıs 1481'de İnegöl önlerine geldi ve ertesi gün Ayas Paşa'nın kuvvetlerini yendi. Bursa'da kendi adına hutbe okuttu, para bastırdı ve fermanlar yayımladı. Halası Selçuk Hatun aracılığıyla ağabeyine Anadolu'nun kendisine, Rumeli'nin Bayezid'e bırakılmasını önerdi. Türkçe Vikipedi'ye göre Bayezid bu öneriye "Hükümdarlar arasında akrabalık yoktur" anlamındaki Arapça bir atasözüyle karşılık verdi.

Yenişehir, Kahire ve hac

20 Haziran 1481'de Yenişehir Ovası'nda yapılan savaşı kaybeden Cem, Konya'ya çekildi; Gedik Ahmed Paşa'nın takibi üzerine ailesini de alarak Ramazanoğulları topraklarından Halep'e ve oradan Kahire'ye gitti. Memlük Sultanı Kayıtbay onu törenle karşıladı ama beklediği askeri desteği vermedi. Türkçe Vikipedi'ye göre Cem, hac mevsiminde Hicaz'a giderek haccını yaptı ve hacca giden ilk Osmanlı hanedan üyesi oldu. Bu sırada erken Osmanlı tarihlerinden "Câmi'u'l-Cemâyin"in yazılmasını destekledi. 27 Mayıs 1482'de Karamanoğlu Kasım Bey'in desteğiyle Konya'yı kuşattı, ancak Bayezid'in yaklaşması üzerine çekildi. Bayezid, kardeşine masrafları karşılanmak koşuluyla Kudüs'te yaşamasını ve yılda bir milyon akçe ödenmesini önerdi; Cem bu öneriyi kabul etmedi.

Rodos ve Fransa

Türkçe Vikipedi'ye göre Cem, Rumeli'ye geçmek için Rodos Şövalyeleri'nin gemilerini kullanmayı planladı. Şövalyelerin üstadı Pierre d'Aubusson onu Rodos'a davet etti ve Cem Temmuz 1482'de Rodos'a vardı. Aynı sırada d'Aubusson, Avrupa krallarına ve Papa'ya mektuplar yazarak Cem'in elde bulunmasından yararlanılarak bir haçlı seferi düzenlenmesini önerdi. II. Bayezid ise şövalyelerle bir anlaşma yaparak Cem'in gözetim altında tutulması karşılığında yılda 45.000 duka altını ödemeyi kabul etti. Cem önce Nice'e götürüldü, sonra Fransa'nın çeşitli şatolarında tutuldu. Bunların en tanınmışı, bugün "Zizim Kulesi" adıyla anılan Bourganeuf'teki kuledir. Cem'in Fransa'daki esareti yaklaşık altı buçuk yıl sürdü.

Roma ve Borgia Papalığı

Türkçe Vikipedi'ye göre yapılan yeni bir anlaşmayla Cem, Papa VIII. Innocentius'a teslim edildi ve 14 Mart 1489'da Roma'ya geldi. Papa, Cem'i kullanarak bir haçlı seferi düzenlemek istedi, ancak başarılı olamadı. Cem'e Hristiyanlığa geçmesi önerildi; Türkçe Vikipedi'ye göre Cem bu öneriyi dinini cihan saltanatına değişmeyeceğini söyleyerek reddetti. Papalık, Cem'in bakım masrafları için II. Bayezid'den yılda 40.000 altından fazla para aldı ve Cem'i serbest bırakma tehdidiyle Osmanlı'nın Avrupa'daki seferlerini sınırladı. 1492'de Papa olan VI. Alexander (Rodrigo Borgia) döneminde de bu düzen sürdü. Vatikan'daki Borgia Dairesi'nde Pinturicchio'nun yaptığı fresklerde Cem'in tasvir edildiği düşünülür.

Ölümü ve vasiyeti

Türkçe Vikipedi'ye göre Fransa Kralı VIII. Charles'ın İtalya seferi sırasında Cem, ona teslim edildi ve Napoli'ye götürülürken hastalandı. Ölmeden önce ailesinin Mısır'dan İstanbul'a getirilip korunmasını, hizmetindekilerin ödüllendirilmesini ve naaşının mutlaka Osmanlı topraklarına götürülmesini vasiyet etti. 25 Şubat 1495'te öldü. Naaşı ancak 1499'da Osmanlı'ya teslim edildi ve Bursa'daki Muradiye Külliyesi'nde, kardeşi Şehzade Mustafa'nın yanında toprağa verildi. Cem'in annesi Çiçek Hatun Mısır'da öldü.

Ailesi

Türkçe Vikipedi'ye göre Cem'in oğullarından Oğuz, taht mücadelesi sırasında İstanbul'da kaldı ve 1482–1483'te öldürüldü. Diğer oğlu Murad ise Rodos'ta kaldı ve Hristiyan oldu. Murad, 1522'de Kanuni Sultan Süleyman'ın Rodos kuşatmasında şövalyelerin yanında bulunuyordu; kalenin teslimiyle yakalandı ve Kanuni'nin emriyle oğluyla birlikte idam edildi. Cem'in kızları Ayşe ve Gevher Melike Sultan Mısır'da yaşadı.

Şairliği

Türkçe Vikipedi'ye göre Cem, şahsi duygularını şiirlerinde dile getirmede en başarılı Osmanlı hanedan şairi kabul edilir. Çevresinde "Cem şairleri" olarak anılan Sâdî, Haydar, Sehâî ve Şâhidî gibi şairler bulunuyordu; bunların bir kısmı onu gurbette de yalnız bırakmadı. Cem'in biri Türkçe, biri Farsça iki divanı, "Fal-i Reyhân" adlı 48 beyitlik bir çiçek falı ve "Hüsrev ü Şîrîn" adlı bir mesnevisi vardır. Divanı, gurbetin ve esaretin hüznüyle doludur.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Cem Sultan maddesi, Türkçe Vikipedi'nin Cem Sultan maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Cem Sultan maddesine dayanır. Angiolello gibi İtalyan tanıkların aktardıkları ve ölüm nedenine ilişkin farklı görüşler dikkat kutularında karşılaştırılmıştır.