1580 ahidnamesi, Osmanlı padişahıIII. Murad'ın İngiliz tüccarlarına Osmanlı topraklarında ticaret yapma hakkı tanıyan ve İngiltere ile Osmanlı Devleti arasındaki resmî ticari ilişkilerin başlangıcı kabul edilen belgedir. Ahidname, İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth döneminde, İngiliz tüccar ve diplomat William Harborne'un İstanbul'daki çabaları sonucunda verildi. Bu belgeyle İngiliz tüccarları, daha önce yalnızca Fransa'ya ve Venedik'e tanınan ayrıcalıklara benzer haklar elde etti. Ahidnamenin ardından İngiltere'de Osmanlı ile ticaret yapmak üzere "Turkey Company" kuruldu; bu şirket 1592'de Venedik ile ticaret yapan bir başka şirketle birleşerek Levant Kumpanyası adını aldı. Levant Kumpanyası, 1825'e kadar yaklaşık iki buçuk yüzyıl boyunca İngiltere'nin Osmanlı ile ticaretini yürüttü. Levant Kumpanyası'nın armasıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: J R Green (Macmillan, 1892). Dosya sayfası
Arka plan: Elizabeth'in yalnızlığı
XVI. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere, Avrupa'da yalnız kalmış bir ülkeydi. Kraliçe I. Elizabeth'in Protestan politikaları, İngiltere'yi Katolik İspanya ile çatışmaya sürüklemişti. İspanya, Akdeniz'de ve Atlantik'te güçlü bir donanmaya sahipti. Elizabeth, İspanya'ya karşı müttefikler ve İngiliz tüccarları için yeni pazarlar arıyordu. Osmanlı Devleti ise İspanya'nın Akdeniz'deki en büyük rakibiydi. Bu ortak çıkar, iki ülkeyi birbirine yaklaştırdı.
William Harborne'un görevi
William Harborne, 1578'de İstanbul'a geldi. Harborne, başlangıçta bir tüccar olarak gelmişti; ancak kısa sürede Osmanlı sarayında İngiltere'nin temsilcisi olarak çalışmaya başladı. Harborne'un çabaları sonucunda III. Murad, 1579'da Elizabeth'e bir mektup göndererek İngiliz tüccarlarının Osmanlı topraklarında ticaret yapabileceğini bildirdi. Elizabeth de padişaha cevap verdi. 1580'de ise İngiliz tüccarlarına ayrıcalıklar tanıyan ahidname verildi. Harborne, 1583'te İstanbul'daki ilk İngiliz elçisi olarak resmen atandı.
Ek bilgi
Elizabeth ile Safiye Sultan: İngiltere ile Osmanlı arasındaki ilişkilerde, saraydaki kadınlar da rol oynadı. III. Murad'ın eşi ve III. Mehmed'in annesi Safiye Sultan, Kraliçe Elizabeth ile mektuplaştı ve hediyeler değiştirdi. Bu mektuplar, iki kadın hükümdar arasındaki ilginç bir diplomatik ilişkinin tanıklarıdır. Elizabeth'in Safiye Sultan'a gönderdiği hediyeler arasında bir araba bulunduğu anlatılır.
Ahidnamenin içeriği
1580 ahidnamesi, İngiliz tüccarlarına Osmanlı topraklarında serbestçe ticaret yapma, mallarını alıp satma ve gemileriyle Osmanlı limanlarına girip çıkma hakkı tanıdı. İngiliz tüccarlarının can ve mal güvenliği sağlandı. İngiliz tüccarları arasındaki anlaşmazlıklar, İngiliz konsolosları tarafından çözülecekti. Ahidname, İngiltere'ye Fransa ve Venedik'e tanınan ayrıcalıklara benzer haklar tanıyordu. Bu belge, İngiltere'nin Osmanlı ile ilişkilerinin hukuki çerçevesini oluşturdu.
Levant Kumpanyası
1581'de İngiltere'de, Osmanlı ile ticaret yapmak üzere "Turkey Company" kuruldu. 1592'de bu şirket, Venedik ile ticaret yapan "Venice Company" ile birleşerek "Levant Company", yani Levant Kumpanyası adını aldı. Kumpanya, Kraliçe'den aldığı bir imtiyazla İngiltere'nin Osmanlı ile ticaretini tekelinde tuttu. Kumpanyanın İstanbul'da, İzmir'de, Halep'te ve diğer Osmanlı şehirlerinde konsoloslukları ve ticaret evleri vardı. Kumpanya, İstanbul'daki İngiliz elçisinin masraflarını da karşılıyordu; bu nedenle elçi, aynı zamanda kumpanyanın temsilcisiydi. Levant ticaretinde bulunan İngiliz tüccar Francis Levett'in portresiGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Jean-Étienne Liotard. Dosya sayfası
Ticaretin malları
Levant Kumpanyası'nın ticareti, İngiliz yünlü kumaşlarının Osmanlı topraklarına satılmasına ve Osmanlı topraklarından ipek, pamuk, tiftik, kuru üzüm, baharat ve diğer ürünlerin İngiltere'ye götürülmesine dayanıyordu. Halep, İran'dan gelen ipeğin ticaret merkezi olarak kumpanyanın en önemli şehirlerinden biriydi. İzmir ise XVII. yüzyıldan itibaren kumpanyanın en önemli limanı hâline geldi. Kumpanya, XVII. yüzyılda İngiltere'nin en zengin ticaret şirketlerinden biriydi.
Dikkat: yanlış bilinen
Kahve ve İngiltere: Levant ticareti, İngiltere'ye kahvenin gelmesinde de rol oynadı. XVII. yüzyılın ortasında Londra'da açılan ilk kahvehanelerden birinin, Levant ticaretiyle bağlantılı bir tüccarın hizmetkârı tarafından açıldığı anlatılır. Kahvehaneler, kısa sürede Londra'nın sosyal ve ticari hayatının merkezleri hâline geldi. Bu tür anlatılarda ayrıntılar zaman zaman abartılsa da Levant ticaretinin İngiltere'nin kültürel hayatına etkisi açıktır.
Kumpanyanın sonu
XVIII. yüzyılda Levant Kumpanyası'nın ticareti, Fransız tüccarlarının rekabeti ve İngiltere'nin Hindistan ile ticaretinin büyümesi nedeniyle azaldı. XIX. yüzyılın başında İngiltere'de serbest ticaret fikri güçlendi ve ticaret tekelleri eleştirilmeye başlandı. 1825'te Levant Kumpanyası kapatıldı. Kumpanyanın konsoloslukları ve elçilikle ilgili görevleri, İngiliz hükümetine devredildi. Bundan sonra İngiltere'nin İstanbul'daki elçisi, doğrudan hükümet tarafından atanan bir diplomat oldu.
Arşivlerdeki izler
1580 ahidnamesinin metni ve İngiltere ile yapılan yazışmalar, Osmanlı arşivinde nâme defterlerinde ve ecnebi defterlerinde yer alır. Londra'daki İngiltere Ulusal Arşivi'nde ise "State Papers" koleksiyonunda Türkiye ile ilgili yazışmalar ve Levant Kumpanyası'nın belgeleri korunur. Bu belgeler, iki ülke arasındaki ilişkilerin başlangıcını ve kumpanyanın iki buçuk yüzyıllık tarihini ayrıntılı biçimde izlemeyi mümkün kılar. Levant Kumpanyası'nın bayrağıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Own work based on: Royal banner of England.svg: , Royal Standard of England (1406-1603).svg: and Flag of England.svg:. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji: 1578: William Harborne İstanbul'a gelir. 1579: III. Murad, Elizabeth'e mektup gönderir. 1580: İngiliz tüccarlarına ahidname verilir. 1581: Turkey Company kurulur. 1583: Harborne, ilk İngiliz elçisi olarak atanır. 1592: Levant Kumpanyası kurulur. XVII. yüzyıl: Kumpanyanın en parlak dönemi. 1825: Levant Kumpanyası kapatılır.
Bir mektupla başlayan ilişki
1580 ahidnamesinin hikâyesi, iki uzak ülkenin ortak çıkarlar etrafında nasıl bir araya gelebileceğini gösteriyor. Avrupa'da yalnız kalan Protestan bir kraliçe ile Akdeniz'in güçlü padişahı, İspanya'ya karşı ortak bir çıkar paylaşıyordu. Bu ortak çıkar, kısa sürede iki buçuk yüzyıl sürecek bir ticari ilişkiye dönüştü.
Bizim gözümüzde bu hikâyenin en dikkat çekici yanı, diplomasinin ticaretle ne kadar iç içe geçtiğidir. İngiltere'nin İstanbul'daki elçisi, uzun süre bir ticaret şirketinin temsilcisi olarak görev yaptı. Bu durum, İngiltere'nin Osmanlı'ya bakışını da şekillendirdi: Osmanlı, İngiltere için her şeyden önce önemli bir ticaret ortağıydı. Bu ilişki, XIX. yüzyılda Baltalimanı Antlaşması ile yeni bir aşamaya geçecekti.
#1
