Safiye Sultan ile I. Elizabeth'in mektupları (1593–1599): İki kadın, bir saray arabası

16. yüzyılın sonunda İstanbul ile Londra arasında, dönemin iki güçlü kadını arasında dikkat çekici bir yazışma yaşandı. Bir yanda Sultan III. Murad'ın hasekisi ve ardından III. Mehmed'in annesi olarak Valide Sultan olan Safiye Sultan, öbür yanda İngiltere kraliçesi I. Elizabeth vardı. 1593'te başlayan bu yazışmada iki kadın birbirine mektuplar ve hediyeler gönderdi: elbiseler, mücevherler, kokular ve en ünlüsü, İngiltere'den İstanbul'a gönderilen bir saray arabası. Bu mektupların bir kısmı bugün Londra'daki British Library ve İngiliz Ulusal Arşivi'nde korunur. Bu yazıda bu yazışmayı, onun siyasi arka planını ve iki kadının birbirine ne yazdığını anlatıyoruz.

Osmanlı-İngiliz yakınlaşmasının başlangıcı

İngiltere ile Osmanlı arasındaki resmî ilişkiler, 1570'lerin sonunda başladı. 1578'de İngiliz tüccar William Harborne, İstanbul'a gelerek Osmanlı yönetimiyle ticari ilişkiler kurmak için görüşmelere başladı. 1580'de Sultan III. Murad, İngiliz tüccarlarına ticaret ayrıcalıkları tanıyan bir ahidname verdi. 1581'de İngiltere'de Levant Company'nin öncüsü olan Turkey Company kuruldu. 1583'te Harborne, İngiltere'nin ilk resmî İstanbul büyükelçisi oldu.

Bu yakınlaşmanın siyasi bir nedeni de vardı. İngiltere ve Osmanlı, ortak bir düşman olarak İspanya'yı görüyordu. Elizabeth, 1570'te Papa tarafından aforoz edilmişti ve İspanya ile savaş halindeydi. Osmanlı'nın İspanya'ya karşı Akdeniz'deki gücü, İngiltere için önemliydi. Elizabeth'in mektuplarında, Protestanlığın da İslam gibi putlara tapmayı reddettiği vurgulanarak iki ülke arasında bir ortaklık kurulmaya çalışıldığı görülür.

Safiye Sultan: saraydaki güç

Safiye Sultan, Arnavutluk'un kuzeyindeki Dukakin bölgesinden geldiği bilinen bir kadındı. Genç yaşta saraya alındı ve şehzade Murad'ın hasekisi oldu. Murad 1574'te tahta çıkınca Safiye, sarayın en etkili kadınlarından biri haline geldi. 1595'te oğlu III. Mehmed tahta çıkınca Valide Sultan oldu. Bu unvanla, oğlunun hükümdarlığı boyunca devlet işlerinde önemli bir rol oynadı. Safiye Sultan, İstanbul'un Eminönü'ndeki Yeni Cami'nin yapımını 1597'de başlattı; ancak cami onun döneminde tamamlanamadı ve 1665'te Turhan Sultan tarafından bitirildi.

Safiye Sultan'ın Avrupa ile ilişkileri, Venedik elçilerinin raporlarında da sık sık anılır. Venedik elçileri, Safiye'nin sarayda büyük bir nüfuza sahip olduğunu ve elçilerin ona hediyeler göndererek desteğini kazanmaya çalıştığını yazmıştır.

Mektuplar ve hediyeler

Safiye Sultan'ın Elizabeth'e yazdığı ilk mektup 1593 tarihlidir. Bu mektup, İngiliz büyükelçisi Edward Barton aracılığıyla gönderildi. Mektupta Safiye, Elizabeth'e dostluğunu bildirir ve iki ülke arasındaki ilişkinin gelişmesi için padişah nezdinde destek olacağını belirtir. Mektup, Osmanlı'nın resmî yazışma geleneğine uygun olarak görkemli hitaplarla başlar.

İki kadın arasındaki hediye alışverişi, yazışmanın en dikkat çekici yanıdır. Elizabeth, Safiye'ye kendi portresini, değerli taşlar ve İngiliz kumaşları gönderdi. Safiye ise Elizabeth'e altın işlemeli bir elbise, bir kuşak, işlemeli mendiller ve inci ile yakuttan yapılmış bir taç gönderdi. 1599'da Elizabeth'in gönderdiği en ünlü hediye ise süslü bir saray arabasıydı. Bu araba, aynı yıl İstanbul'a gelen İngiliz gemisi Hector ile taşındı. Aynı gemide, org yapımcısı Thomas Dallam'ın padişah için getirdiği mekanik org da vardı.

Saray arabası, İstanbul'da büyük ilgi gördü. Safiye Sultan'ın arabayla şehirde gezdiği ve bunun bazı çevrelerde eleştirildiği aktarılır. Safiye, Elizabeth'e yazdığı teşekkür mektubunda bu hediyeden duyduğu memnuniyeti dile getirdi.

Yazışmanın siyasi sonuçları

Safiye Sultan ile Elizabeth arasındaki yazışma, İngiliz tüccarlarının Osmanlı topraklarındaki ayrıcalıklarının korunmasına ve genişletilmesine yardımcı oldu. İngiliz büyükelçileri, Safiye'nin desteğini sarayda önemli bir güvence olarak görüyordu. Bu dönemde İngiliz ticareti, Osmanlı limanlarında hızla gelişti. Levant Company, 1592'de kuruldu ve iki yüz yılı aşkın bir süre İngiltere'nin Osmanlı ile ticaretini yürüttü.

Yazışma, aynı zamanda İngiltere'de Osmanlı'ya karşı ilginin artmasına da katkıda bulundu. Shakespeare'in döneminde İngiliz tiyatrosunda Osmanlı karakterleri ve Doğu temaları sık sık yer aldı. İngiltere'nin Osmanlı ile kurduğu ilişki, Avrupa'daki dinî bölünmenin yeni ittifaklar doğurduğunun bir örneğiydi.

İki kadının diplomasisi

Safiye Sultan ile Elizabeth arasındaki yazışma, 16. yüzyıl diplomasisinde kadınların ne kadar etkin bir rol oynayabildiğini gösteriyor. İki kadın, farklı dinlere, farklı kültürlere ve farklı siyasi sistemlere ait olmalarına rağmen, mektuplar ve hediyeler aracılığıyla bir ilişki kurdu. Bu ilişki, iki ülke arasındaki ticari ve siyasi bağların gelişmesine katkıda bulundu.

Bu yazışmayı bugün okurken, Safiye Sultan'ı yalnızca sarayın iç çekişmelerinde nüfuz kullanan bir figür olarak değil, Osmanlı'nın dış ilişkilerinde etkin bir aktör olarak görmek gerekir. Aynı şekilde Elizabeth'in Osmanlı ile kurduğu ilişki de, İngiltere'nin Avrupa'daki yalnızlığını aşmak için başvurduğu akılcı bir diplomatik adımdı. Londra'daki mektuplar, bu iki kadının dünyasını bugüne taşıyan değerli belgelerdir.