Marsilya Ticaret Odası arşivi: Levant ticaretinin Fransız hafızası ve Osmanlı iskeleleri

Fransa'nın Akdeniz kıyısındaki liman şehri Marsilya, 17. ve 18. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu ile Avrupa arasındaki ticaretin en önemli kapısıydı. Bu ticareti yöneten kurum, 1599'da kurulan Marsilya Ticaret Odası'dır (Chambre de commerce de Marseille). Oda, Fransa'nın "Levant" adını verdiği Doğu Akdeniz'deki ticaretini denetliyor, Osmanlı limanlarındaki Fransız konsoloslarını ve tüccarlarını yönetiyordu. Odanın arşivi, bugün Marsilya'da korunan ve Osmanlı ekonomi tarihinin en zengin yabancı kaynaklarından biri olan bir hazinedir. Bu yazıda, Marsilya Ticaret Odası'nın tarihini, arşivinin içeriğini ve Osmanlı tarihçileri için önemini ele alıyoruz.

Kapitülasyonlar ve Levant ticareti

Fransa ile Osmanlı arasındaki ticari ilişkiler, 1535–1536'da Kanuni Sultan Süleyman ile Fransa Kralı I. François arasında görüşülen ve sonraki yüzyıllarda defalarca yenilenen ahidnameler (kapitülasyonlar) üzerine kuruluydu. Bu belgeler, Fransız tüccarlarına Osmanlı limanlarında ticaret yapma, konsolosluk kurma ve kendi hukukları içinde yargılanma hakları tanıyordu. 1569, 1604, 1673 ve 1740 tarihli ahidnameler, bu hakları genişletti. 1740 ahidnamesi, I. Mahmud döneminde Fransa'nın Belgrad Antlaşması'ndaki arabuluculuğuna karşılık verildi ve süresiz olarak tanındı.

Fransız tüccarlarının ticaret yaptığı Osmanlı limanlarına "échelles du Levant" (Levant iskeleleri) adı veriliyordu. İzmir, Halep, Sayda, Kahire, İskenderiye, Selanik, İstanbul ve Kıbrıs, bu iskelelerin en önemlileriydi. Her iskelede bir Fransız konsolosu, bir kâtip, bir tercüman ve bir tüccar topluluğu (nation) bulunuyordu.

Odanın kuruluşu ve görevleri

Marsilya Ticaret Odası, 1599'da Marsilya belediyesi tarafından, Levant ticaretini düzenlemek ve korsanlığa karşı önlemler almak amacıyla kuruldu. Oda, dünyanın en eski ticaret odalarından biri sayılır. 17. yüzyılda Fransa'nın maliye bakanı Jean-Baptiste Colbert, Levant ticaretini merkezî bir denetim altına almak için Odaya geniş yetkiler verdi. 1669'da Marsilya, serbest liman ilan edildi; Levant'tan gelen malların Fransa'ya yalnızca Marsilya üzerinden girmesi zorunlu hale getirildi. Bu düzenleme, Marsilya'yı Levant ticaretinin tekelci merkezi yaptı.

Oda, Levant iskelelerindeki konsolosların atanmasında söz sahibiydi, konsoloslardan düzenli raporlar alıyor, tüccarların hesaplarını denetliyor ve Fransız elçisinin İstanbul'daki giderlerine katkıda bulunuyordu. Ayrıca Odanın, Levant'tan gelen gemileri karantinaya alma ve vebaya karşı önlem alma görevi vardı; 1720 Marsilya vebası, bu görevin önemini acı biçimde gösterdi.

Osmanlı ekonomisine yabancı bir pencere

Marsilya arşivi, Osmanlı ekonomi tarihçileri için eşsiz bir kaynaktır. Osmanlı'nın kendi kayıtları, gümrük gelirlerini ve vergileri ayrıntılı biçimde kaydeder; ama piyasa fiyatlarını, mal çeşitlerini ve tüccarların günlük faaliyetlerini daha az gösterir. Marsilya'daki konsolos raporları ise, İzmir'deki pamuk fiyatlarından Halep'teki ipek piyasasına, Sayda'daki zeytinyağı ihracatından Selanik'teki yün ticaretine kadar Osmanlı limanlarındaki ekonomik hayatı gün gün kaydeder.

Fransız tarihçi Paul Masson'un 1896 ve 1911 tarihli çalışmaları, Marsilya arşivine dayanarak 17. ve 18. yüzyıl Levant ticaretinin ilk büyük tablosunu çizdi. Sonraki kuşaklarda Robert Paris, Daniel Panzac ve Edhem Eldem gibi tarihçiler, bu arşivi Osmanlı belgeleriyle birlikte kullanarak Osmanlı limanlarının ekonomik ve toplumsal tarihini yeniden yazdı. Eldem'in 18. yüzyıl İstanbul'undaki Fransız ticaretine dair çalışması, Marsilya ve İstanbul arşivlerinin birlikte okunmasının güzel bir örneğidir.

Ticaretin malları

Marsilya'dan Levant'a giden mallar arasında Fransız yünlü kumaşları (londrin), şeker, kahve (Antiller'den), kâğıt, metal eşyalar ve boya maddeleri vardı. Levant'tan Marsilya'ya gelen mallar ise pamuk, ham ipek, yün, deri, zeytinyağı, buğday, balmumu ve tiftikti. 18. yüzyılda Languedoc'ta üretilen ince yünlü kumaşlar, Osmanlı pazarında büyük talep görüyordu. Bu ticaret, Fransa'nın Osmanlı ile ticaret dengesinde fazla vermesini sağladı.

Ticaretin bir başka önemli yönü, "karavana" (caravane) adı verilen Osmanlı limanları arası taşımacılıktı. Fransız gemileri, yalnızca Marsilya ile Levant arasında değil, Osmanlı limanları arasında da yük ve yolcu taşıyordu. Bu taşımacılık, Osmanlı tüccarlarının ve hacıların da kullandığı bir hizmetti ve Marsilya arşivinde ayrıntılı kayıtlar bırakmıştır.

Odanın binası ve müzesi

Marsilya Ticaret Odası, 1860'tan beri Eski Liman'ın (Vieux-Port) yakınındaki Borsa Sarayı'nda (Palais de la Bourse) bulunur. Bina, İkinci İmparatorluk döneminin görkemli bir yapısıdır. Binada, Odanın tarihini ve Marsilya'nın denizcilik geçmişini anlatan bir müze de yer alır. Müzede, Levant ticaretine ait gemi modelleri, haritalar, belgeler ve Osmanlı'dan gelen mallardan örnekler sergilenir.

Sonuç: Bir limanın hafızası

Marsilya Ticaret Odası arşivi, Osmanlı İmparatorluğu'nun limanlarındaki ekonomik hayatı, bir yabancı gözün kayıtlarıyla ama olağanüstü bir ayrıntıyla gösterir. Bu arşiv, İzmir'in pamuk tüccarlarından Halep'in ipek pazarına kadar, Osmanlı ekonomisinin günlük ritmini kaydeder.

Bize göre Marsilya arşivi, Osmanlı ekonomi tarihinin yalnızca İstanbul'daki belgelerle yazılamayacağını gösterir. Fransız konsoloslarının raporları, Osmanlı'nın kendi kayıtlarının göremediği ayrıntıları yakalar; Osmanlı belgeleri ise Fransız raporlarının bilmediği vergi ve yönetim düzenini gösterir. İki arşivi birlikte okumak, Akdeniz ticaretinin gerçek tablosunu ortaya koymanın tek yoludur.