Yanlış bilinen: "Atatürk döneminde yabancı okulların hepsi kapatıldı": Lozan, 1924 ve 1935

İstanbul'da bugün hâlâ açık olan Saint-Benoît, Sankt Georg ve Notre Dame de Sion gibi okulların kapısında kuruluş yılı olarak 19. yüzyıldan, hatta 16. yüzyıldan bir tarih yazar. Buna rağmen "Atatürk yabancı okulları kapattı, Tevhid-i Tedrisat ile hepsi millîleştirildi" cümlesi sık sık tekrarlanır. Gerçekte Cumhuriyet yabancı okulları toptan kapatmadı. Onları Türk maarifinin denetimine soktu, ders programlarını ve öğretmenlerini düzenledi, kurallara uymayan okulları tek tek kapattı.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

Bu iddianın tek bir kaynağı yoktur. Genellikle iki farklı yerde dile gelir. Birincisi, Cumhuriyet'in eğitim inkılaplarını övmek isteyen kısa metinlerdir. Tevhid-i Tedrisat'ın medreseleri kaldırdığı bilgisi bu metinlerde genişletilir ve "yabancı okullar da kapatıldı" cümlesine dönüşür. İkincisi, bugünkü azınlık ve yabancı okullarını konu alan tartışmalardır. Bu tartışmalarda Cumhuriyet'in bu okullara karşı tavrı tek bir yasak kararı gibi anlatılır. Her iki anlatım da 1923–1938 arasındaki düzenlemelerin aşamalı ve denetime dayalı yapısını görmezden gelir. İzmir Fransız okulunun ya da Bursa Amerikan Kız Kolejinin kapatılması gibi tek tek olaylar da bu algıyı güçlendirir.

1583'ten 1905'e: Okulların çoğalması

Kapitülasyonlar, yabancıların Osmanlı topraklarında okul açmasının asıl dayanağıydı. Papa'nın gönderdiği rahipler 8 Kasım 1583'te İstanbul'a gelerek Saint-Benoît Manastırına yerleşti ve kısa süre sonra aynı adla bir okul açtı. 1629'da Kapusen rahipleri, bugün de açık olan Saint-Louis'yi kurdu. Katolik okullarının sayısı 1839'da 40'a ulaştı. İlk Protestan okulunu Amerikalılar 1824'te Beyrut'ta açtı.

Tanzimat ve Islahat fermanlarından sonra okulların sayısı hızla arttı. 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi yabancı okulları ruhsata ve denetime bağladı. Ancak okulların çoğu konsolosluklar aracılığıyla açıldığı için bu kurallar pek uygulanamadı. 1886'da Mekatib-i Ecnebiye Müfettişliği kuruldu. Maarif Nazırı Zühdü Paşa'nın 1894 raporu 498 ruhsatlı ve 4049 ruhsatsız yabancı ve azınlık okulu tespit etti. 1905'te hükümetin saptayabildiği yabancı okul sayısı 600 civarındaydı. Bazı okul yöneticileri Osmanlı müfettişlerini kapıdan çevirecek kadar rahattı.

Bu okullarda yalnızca gayrimüslim çocuklar okumuyordu. İyi yabancı dil eğitimi, Osmanlı seçkinlerinin de çocuklarını bu okullara göndermesine yol açtı. Kudüs'te görevli kaymakam Mihran Boyacıyan 1892 tarihli raporunda misyoner okulların mezhep değişikliklerine yol açtığını bildirmişti. 22 Eylül 1915 tarihli Maarif Nizamnamesi kapsamlı bir düzenlemeydi ve Cumhuriyet döneminde de kullanıldı. Ancak savaş koşullarında pek uygulanamadı.

Savaş yılları ve 1921 Merzifon kararı

İsmet Paşa 25 Eylül 1920'de yaptığı bir konuşmada, Antep çevresindeki Amerikan kolejlerinin savaş sırasında adeta düşman üssü işlevi gördüğünü söyledi. Pontus örgütlerine merkezlik ettiği tespit edilen Merzifon Amerikan okulu 1921'de TBMM Hükümeti tarafından kapatıldı. Bu kapatma, tek bir okulun somut faaliyetine dayanan bir karardı. Bütün yabancı okullara uygulanan genel bir yasak değildi.

Lozan'ın mektupları (1923)

Lozan Antlaşması'nın 40. maddesi gayrimüslim azınlık okullarının Türk kanunlarına uymak şartıyla varlığını sürdürmesine imkân verdi. Yabancı okulların durumu ise İsmet Paşa'nın İngiliz, Fransız ve İtalyan temsilcileriyle karşılıklı yazdığı üç mektupla düzenlendi. Türkiye bu üç ülkenin 30 Ekim 1914'ten önce tanınmış din, öğretim, sağlık ve yardım kurumlarını tanıdı. Adı mektuplarda geçmeyen başka ülkelerin 1914'ten önce açılmış okullarına da çalışma izni verildi. Mektupların yedi yıllık geçerlilik süresi 13 Ağustos 1931'de doldu.

Laik okul ilkesi yabancı okullara da uygulandı

1924'ten sonra hükümet Türk okullarını laikleştirirken aynı ilkeyi yabancı okullara da uygulamak istedi. Meclis artık hiçbir din ya da mezhebin okullarda propaganda yapmasını istemiyordu. Medreseleri kapatmayı göze alan bir hükümetin yabancı okullardaki din eğitimini görmezden gelmesi beklenemezdi. Bu nedenle yabancı okullara yönelik kurallar kapatma değil, Türk okullarıyla aynı ilkelere bağlama amacı taşıyordu.

Tevhid-i Tedrisat ve denetim

3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu, başka bakanlıklara ve vakıflara bağlı bütün yerli ve yabancı okulları Maarif Vekâletine bağladı. Bazı okullar ve bağlı oldukları ülkeler buna direndi, ama hükümet geri adım atmadı. 1925'te yabancı öğretmenler sınava tabi tutuldu ve yeterli bulunmayanların işine son verildi. Türkçe, Türk tarihi ve coğrafyası derslerinin verilip verilmediği yakından izlendi. Türkçeden geçemeyen öğrencinin sınıf geçemeyeceği kararlaştırıldı. Musevi okullarının Türkçe eğitime karşı direnci 1926'da kırıldı. Robert Kolejinde Türkler aleyhine konuşan yabancı bir öğretmen görevden alındı. Türkçe dersini kasten ihmal eden okullar kapatıldı. Sınavlar elçiliklerde değil, okullarda ya da Maarif Vekâletinde yapılmaya başladı.

1931 ve 1935: Kanun ve yönerge

23 Mart 1931'de Mecliste kabul edilen ve 29 Mart 1931'de yürürlüğe giren 1778 sayılı kanun, Türk vatandaşlarının ilkokulu yalnızca Türk okullarında okuyabileceğini hükme bağladı. Bu kanunla gayrimüslim Türk vatandaşlarının da yabancı okulların ilkokul kısımlarına gitmesi yasaklandı. 7 Kasım 1935 tarihli Yabancı Okullar Yönergesi, 1915 tarihli Mekatib-i Hususiye Talimatnamesini ve 1925–1926 genelgelerini bir araya getirdi. Türkçe, Türk tarihi ve coğrafyasına sosyoloji de eklendi ve bu derslerin Türk öğretmenler tarafından Türkçe verilmesi istendi. Yabancı okullar yalnızca resmî Türk okullarının tatil günlerinde tatil yapabilecekti. Yeni şube ya da sınıf açamayacak, mevcut sınıflarını da artıramayacaklardı.

Yabancı okullar meselesinde denetim ve kapatma

Cumhuriyet'in yabancı okullar politikası bir kapatma kararı değil, egemenlik ilkesine dayanan bir denetim düzeniydi. Kapitülasyonların koruduğu ve müfettişi kapıdan çeviren okullar, Türk kanunlarına bağlı, Türkçe ve Türk tarihi okutan, yeni şube açamayan kurumlara dönüştürüldü. Kurallara uymayanlar kapatıldı, uyanlar ise varlığını sürdürdü. Bugün İstanbul'da faaliyet gösteren köklü yabancı liseler de bu düzenin içinden geçerek gelmiştir.