Türk-Rumen dostluk ve saldırmazlık antlaşması (17 Ekim 1933): Titulescu ve Balkan Paktı

Karadeniz'in iki kıyısında iki devlet

Türkiye ile Romanya, Karadeniz'in batı ve güney kıyılarında yer alan, Boğazlar meselesinde ortak çıkarları bulunan iki komşuydu. Romanya'nın dış ticaretinin önemli bir kısmı, Karadeniz'den Boğazlar yoluyla Akdeniz'e açılıyordu. Bu nedenle Boğazların güvenliği ve serbest geçiş rejimi, Bükreş için hayati bir meseleydi. Türkiye için ise Romanya, Balkanlarda istikrarın korunması ve Sovyetler Birliği ile denge kurulması bakımından önemli bir ortaktı.

Birinci Dünya Savaşı'nda iki ülke karşı saflarda yer almıştı. Romanya, 1916'da İtilaf Devletleri'nin yanında savaşa girmiş ve Dobruca cephesinde Osmanlı birlikleriyle de karşılaşmıştı. Savaşın ardından Romanya, Trianon ve diğer barış antlaşmalarıyla topraklarını genişletmişti. 1920'lerde ve 1930'ların başında Romanya'nın dış politikası, bu kazanımları korumaya odaklanıyordu. Bu amaçla Fransa'yla yakın ilişkiler kurmuş ve Küçük Antant'ın kurucu üyesi olmuştu.

Nicolae Titulescu: Cenevre'nin parlak diplomatı

Nicolae Titulescu, iki savaş arası dönemin en tanınmış Avrupa diplomatlarından biriydi. Hukukçu kökenliydi; Londra'da büyükelçilik yapmış, 1930 ve 1931'de Milletler Cemiyeti Genel Kurulu'nun başkanlığını üstlenmişti. 1932'de Romanya Dışişleri Bakanı oldu. Titulescu, Avrupa'da kolektif güvenlik anlayışının önde gelen savunucularındandı. Titulescu'nun düşüncesinde küçük ve orta büyüklükteki devletlerin güvenliği, bölgesel ittifaklar ve Milletler Cemiyeti çerçevesinde kurulan karşılıklı güvencelerle sağlanabilirdi.

Titulescu, Balkanlarda böyle bir bölgesel güvenlik sisteminin kurulması gerektiğine inanıyordu. Bu sistemin en önemli ayaklarından biri Türkiye'ydi. Türkiye, Balkanlarda ve Karadeniz'de güçlü bir ordusu, istikrarlı bir hükûmeti ve Sovyetler Birliği'yle iyi ilişkileri bulunan bir devletti. Titulescu, Türkiye'yi Balkan güvenlik sisteminin vazgeçilmez bir parçası olarak gördü.

Ankara'daki imza

Titulescu, Ekim 1933'te Ankara'ya geldi. Bu ziyaret, Cumhuriyet'in onuncu yıl dönümü kutlamalarının hemen öncesine denk geliyordu. 17 Ekim 1933'te Türkiye ile Romanya arasında dostluk, saldırmazlık, hakem ve uzlaşma antlaşması imzalandı. Antlaşma, iki ülkenin birbirine saldırmamasını, aralarındaki anlaşmazlıkları barışçıl yollarla çözmesini ve uluslararası hukuka saygı göstermesini öngörüyordu. Antlaşmanın hakem ve uzlaşma hükümleri, olası anlaşmazlıkların tarafsız kurullar aracılığıyla çözülmesini sağlıyordu.

Titulescu'nun Ankara ziyareti, Atatürk'le de görüşme fırsatı sağladı. Bu görüşmeler, iki devlet adamı arasında karşılıklı bir saygının doğmasına yol açtı. Titulescu, Atatürk'ün liderliğine ve yeni Türkiye'nin dış politikasına büyük bir hayranlık duydu. Sonraki yıllarda Atatürk hakkında yazdığı ve söylediği övgü dolu sözler, Türk kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.

Onuncu yıl kutlamalarının diplomatik vitrini

Titulescu'nun Ankara ziyareti, Cumhuriyet'in onuncu yıl dönümüne hazırlanan başkentte büyük bir ilgiyle karşılandı. Ankara, 1933 sonbaharında yeni binaları, bulvarları ve kamu yapılarıyla on yılda ne kadar değiştiğini yabancı konuklarına göstermeye hazırlanıyordu. Romanya Dışişleri Bakanı'nın bu günlerde şehre gelmesi, Cumhuriyet'in uluslararası saygınlığının arttığını gösteren bir işaret olarak yorumlandı. Ziyaret sırasında düzenlenen resmî yemekler, kabuller ve görüşmeler, Türk basınında geniş yer buldu. Gazeteler, Titulescu'yu Avrupa'nın en etkili diplomatlarından biri olarak tanıttı ve antlaşmayı Türkiye'nin Balkan politikasının yeni bir başarısı olarak sundu.

Antlaşmanın imzalanmasından kısa süre sonra, 29 Ekim 1933'te Atatürk, Onuncu Yıl Nutku'nu okudu. Nutukta Türkiye'nin barışçı dış politikasına ve komşularıyla kurduğu iyi ilişkilere dair vurgular da yer alıyordu. Türk-Rumen antlaşması, bu vurguların somut karşılıklarından biri olarak kamuoyunun gündemindeydi.

Balkan Paktı'na giden yol

Türk-Rumen antlaşması, Balkanlarda bölgesel bir güvenlik sisteminin kurulması yolunda atılan önemli adımlardan biriydi. Bir ay önce, 14 Eylül 1933'te, Türkiye ile Yunanistan arasında Samimi Anlaşma Paktı imzalanmıştı. Türkiye, aynı dönemde Yugoslavya'yla da benzer bir antlaşma imzaladı. Bu ikili antlaşmalar, 9 Şubat 1934'te Atina'da imzalanan Balkan Paktı'nın zeminini hazırladı. Balkan Paktı, Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya'nın Balkanlardaki sınırlarını karşılıklı olarak güvence altına almasını öngörüyordu.
Bulgaristan, toprak taleplerinden vazgeçmediği için pakta katılmadı. Arnavutluk da İtalya'nın etkisi altında olduğu için paktın dışında kaldı. Buna rağmen Balkan Paktı, bölgede barışı korumaya yönelik önemli bir girişim olarak kabul edildi. Titulescu ve Türk Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, paktın kurulmasında başrolü oynayan diplomatlardı.

Montrö'de birlikte

Türk-Rumen yakınlaşmasının bir başka önemli sonucu, 1936'daki Montrö Konferansı'nda görüldü. Türkiye, Lozan'da kabul edilen Boğazlar rejiminin değiştirilmesini ve Boğazlar bölgesini yeniden silahlandırma hakkının tanınmasını istiyordu. Romanya, bu talebi destekleyen ülkeler arasında yer aldı. Titulescu, Montrö'de Türk tezinin uluslararası arenada kabul görmesi için etkin bir çaba gösterdi. 20 Temmuz 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini güçlendirdi ve Karadeniz'e kıyısı olan ülkelerin güvenliğini de gözeten bir düzen kurdu.

Romanya'nın Montrö'deki desteği, Karadeniz'e kıyısı olan bir devletin Boğazlar meselesinde Türkiye'yle aynı çizgide durmasının önemini gösterdi. Bu destek, iki ülke arasındaki dostluğun somut bir kanıtıydı.

Titulescu'nun düşüşü ve sonrası

Titulescu, 1936'da Romanya Dışişleri Bakanlığı'ndan uzaklaştırıldı. Romanya'daki iç siyasi dengeler ve Kral II. Carol'un politikaları, onun kolektif güvenlik çizgisiyle çelişiyordu. Titulescu, sonraki yıllarda sürgünde yaşadı ve 1941'de Fransa'da hayatını kaybetti. Onun düşüşü, Avrupa'da kolektif güvenlik anlayışının zayıflamasıyla aynı döneme denk geldi. 1930'ların sonunda Almanya'nın yükselişi, Balkan Paktı'nın da etkisini yitirmesine yol açtı.

Türkiye'de Titulescu'nun adı, Atatürk'e duyduğu hayranlık ve Türk-Rumen dostluğuna katkısıyla saygıyla anılmaya devam etti. Romanya'da da Atatürk'ün adı, iki ülke arasındaki dostluğun sembolü olarak yaşatıldı.

Karadeniz'den Balkanlara uzanan barış zinciri: değerlendirme

17 Ekim 1933'te Ankara'da imzalanan Türk-Rumen antlaşması, Atatürk döneminin barışçı dış politikasının önemli halkalarından biridir. Bu antlaşma, Balkan Paktı'nın kurulmasına giden yolu açtı ve Montrö'de Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliğinin güçlenmesine dolaylı katkı sağladı. Nicolae Titulescu'nun kolektif güvenlik vizyonu ile Atatürk'ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesi, bu antlaşmada buluştu. İki savaş arası dönemin kırılgan ortamında, Karadeniz'in iki kıyısındaki bu dostluk, Balkanlarda barışın korunmasına yönelik ciddi bir çabanın sembolü olarak tarihteki yerini almıştır.