Türk-Bulgar Dostluk Antlaşması (18 Ekim 1925): Balkan komşusuyla barış ve göç hakkı

Balkan Savaşları'nın gölgesinde iki komşu

Türkiye ile Bulgaristan arasındaki ilişkiler, 20. yüzyılın başında savaşlarla şekillenmişti. 1912'deki Birinci Balkan Savaşı'nda Bulgar ordusu Edirne'yi kuşatmış ve 1913 baharında şehri ele geçirmişti. İkinci Balkan Savaşı'nda ise Osmanlı Devleti Edirne'yi geri almış, 1913'te imzalanan İstanbul Antlaşması'yla iki ülke arasındaki sınır büyük ölçüde belirlenmişti. Birinci Dünya Savaşı'nda iki ülke aynı safta, İttifak Devletleri'nin yanında savaştı. Savaşın sonunda her ikisi de yenilen taraftaydı ve ağır barış antlaşmalarıyla karşılaştı.
Millî Mücadele yıllarında Bulgaristan, Yunanistan'ın Batı Trakya'yı ele geçirmesinden rahatsızdı. Bu ortak kaygı, Ankara ile Sofya arasında bir yakınlaşma zemini oluşturdu. Lozan'da Batı Trakya'nın Yunanistan'da kalması kabul edildi, ancak Bulgaristan'ın Ege'ye ekonomik çıkış hakkı tartışıldı. Lozan sonrasında iki ülke, aralarındaki ilişkileri resmî bir antlaşmayla düzenleme ihtiyacı duydu.

Antlaşmanın imzalanması

Türk-Bulgar Dostluk Antlaşması, 18 Ekim 1925'te Ankara'da imzalandı. Antlaşma, iki ülke arasında barış ve dostluk ilişkilerinin sürdürülmesini, diplomatik ve konsolosluk ilişkilerinin kurulmasını ve sınır meselelerinin barışçıl yollarla çözülmesini öngörüyordu. Antlaşmanın en önemli ekleri, Bulgaristan'daki Türk azınlığın ve Türkiye'deki Bulgar azınlığın haklarını düzenleyen protokollerdi. Bu protokoller, iki ülke arasında bir tür karşılıklı azınlık güvencesi sisteminin kurulmasını sağladı.

Antlaşmaya ekli bir protokol, iki ülkedeki azınlıkların göç hakkını düzenliyordu. Bu protokolle Bulgaristan'daki Türkler, isterlerse Türkiye'ye göç edebilecek, mallarını yanlarında götürebilecek ya da satabilecekti. Aynı hak, Türkiye'deki Bulgarlara da tanınıyordu. Göç serbestliği, Türk-Yunan nüfus mübadelesinden farklı olarak zorunlu değil, gönüllüydü. Bu ayrım, antlaşmanın insani boyutunu öne çıkaran önemli bir özellikti.

Bulgaristan Türklerinin durumu

Bulgaristan'da, 1878'de bağımsız bir prenslik olarak kurulmasından bu yana büyük bir Türk ve Müslüman nüfus yaşıyordu. Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sırasında bu nüfusun bir kısmı göç etmiş, ancak önemli bir kısmı yerinde kalmıştı. 1920'lerde Bulgaristan'da yaşayan Türklerin sayısı, yüzbinlerle ifade ediliyordu. Bu nüfus, özellikle Deliorman ve Kırcaali bölgelerinde yoğunlaşmıştı. Bulgaristan Türkleri, kendi okullarına, camilerine ve vakıflarına sahipti; ancak siyasi ve ekonomik baskılar nedeniyle zaman zaman zor koşullarda yaşıyordu.

Antlaşmanın azınlık hükümleri, Bulgaristan Türklerine eğitim, din ve kültür alanlarında belirli haklar tanıyordu. Türk okullarının açılması, Türkçe eğitim yapılması, vakıfların korunması ve dinî kurumların serbestçe faaliyet göstermesi bu haklar arasındaydı. Ancak bu hakların uygulanması, Bulgaristan'daki siyasi iklime bağlı olarak dönemden döneme farklılık gösterdi.

Sofya'daki siyasi ortam ve antlaşmanın zamanlaması

1920'lerin ortasında Bulgaristan, ağır bir iç siyasi bunalım yaşıyordu. 1923'te Başbakan Aleksandır Stamboliyski bir darbeyle devrilmiş ve öldürülmüş, yerine sağ eğilimli bir hükûmet gelmişti. 1925 baharında Sofya'daki Sveta Nedelya Katedrali'nde gerçekleştirilen bombalı saldırı, ülkede sert bir baskı döneminin başlamasına yol açmıştı. Makedonya meselesi de Bulgaristan'ın komşularıyla ilişkilerini sürekli gerginleştiriyordu. Bu ortamda Türkiye'yle bir dostluk antlaşması imzalamak, Sofya hükûmeti için en azından bir sınırda istikrar sağlamak anlamına geliyordu.

Ankara açısından da zamanlama önemliydi. Musul meselesinde İngiltere'yle gerginlik sürerken, batı sınırında sorunsuz bir komşuluk ilişkisi kurmak, Türkiye'nin diplomatik yükünü hafifletiyordu. Antlaşma, iki ülkenin de kendi iç ve dış sorunlarıyla uğraşırken birbirleriyle çatışmaya girmeyeceğini teyit eden bir güvence işlevi gördü. Bu karşılıklı ihtiyaç, antlaşmanın görece hızlı müzakere edilmesini sağladı.

Göçmenlerin Türkiye'ye yerleştirilmesi

Antlaşmanın ardından Bulgaristan'dan Türkiye'ye düzenli bir göç akışı başladı. Göçmenler, çoğunlukla Trakya'ya, Marmara bölgesine ve Anadolu'nun çeşitli şehirlerine yerleştirildi. Cumhuriyet hükûmeti, göçmenlerin iskânı için özel düzenlemeler yaptı. İskân Kanunu ve ilgili yönetmelikler, göçmenlere toprak, ev ve tohumluk verilmesini, vergi muafiyetleri tanınmasını öngörüyordu. Bu düzenlemeler, göçmenlerin yeni yurtlarına hızla uyum sağlamasına yardımcı oldu.

Bulgaristan Türkleri, beraberlerinde tarım, zanaat ve ticaret bilgilerini getirdi. Özellikle tütün, ayçiçeği ve sebze tarımında yeni teknikler Trakya'nın tarımına önemli katkılar sağladı. Göçmenlerin kurduğu köyler ve mahalleler, Balkan kültürünün izlerini Türkiye'ye taşıdı.

Balkan politikasının ilk adımlarından biri

Türk-Bulgar Dostluk Antlaşması, Cumhuriyet'in Balkan politikasının ilk önemli adımlarından biriydi. Atatürk'ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesi, komşu ülkelerle iyi ilişkiler kurmayı öngörüyordu. Bu ilke, Balkanlarda savaşlarla dolu bir geçmişin ardından barışçıl bir düzenin kurulmasını hedefliyordu. Bulgaristan'la imzalanan antlaşma, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya ile sonraki yıllarda kurulacak ilişkilerin de habercisiydi.

1930'larda Türkiye, Balkan Antantı'nın kurulmasında önemli bir rol oynadı. 1934'te Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalanan Balkan Paktı, bölgede barışı korumayı amaçlıyordu. Bulgaristan, Neuilly Antlaşması'yla kaybettiği toprakları geri almak istediği için bu pakta katılmadı. Ancak Türkiye, Bulgaristan'la ikili ilişkilerini sürdürmeye ve iki ülke arasındaki dostluk antlaşmasını korumaya özen gösterdi.

Antlaşmanın Cumhuriyet diplomasisindeki yeri

1925 yılı, Cumhuriyet'in iç ve dış politikada önemli kararlar aldığı bir yıldı. Şeyh Sait İsyanı'nın bastırılması, Takrir-i Sükûn Kanunu'nun kabulü, şapka inkılabı ve tekke ile zaviyelerin kapatılması bu yılın önemli olaylarıydı. Dış politikada ise Musul meselesi Milletler Cemiyeti'nde tartışılıyordu. Bu yoğun gündem içinde Bulgaristan'la imzalanan dostluk antlaşması, Türkiye'nin Balkanlarda istikrarlı bir komşuluk ilişkisi kurma isteğini gösteriyordu. Antlaşma, Türkiye'nin batı sınırını güvence altına alarak hükûmetin dikkatini güneydoğudaki Musul meselesine ve iç reformlara yoğunlaştırmasına imkân tanıdı.

Savaş komşusundan dostluk komşusuna: değerlendirme

18 Ekim 1925'te Ankara'da imzalanan Türk-Bulgar Dostluk Antlaşması, Balkan Savaşları'nda birbirine karşı savaşan iki komşu arasında yeni bir dönemin başlangıcını işaret etti. Antlaşma, iki ülke arasındaki ilişkileri barışçıl bir zemine oturtmanın yanında, Bulgaristan Türklerinin gönüllü göç hakkını güvence altına alarak insani bir boyut da kazandı. Bu düzenleme, sonraki on yıllarda yüz binlerce Bulgaristan Türkünün Türkiye'ye göç etmesinin hukuki dayanaklarından biri oldu. Antlaşma, Cumhuriyet'in Balkan politikasının ve "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesinin erken ve somut bir örneği olarak tarihteki yerini korumaktadır.