Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında doğu sınırlarını güvenceye alan saldırmazlık a

Sadabat Paktı, 8 Temmuz 1937'de Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanan dörtlü bir saldırmazlık antlaşmasıdır. Balkan Antantı'ndan üç yıl sonra gelen bu belge, Türkiye'nin doğu ve güneydoğu sınırlarında da Batı'daki gibi bir güvence düzeni kurma çabasının ürünüdür. Pakt beş yıllıktı, kendiliğinden uzatıldı ve dönemin büyük olayları arasında gölgede kaldı; ama Ortadoğu'nun bağımsız devletleri arasında kurulan ilk bölgesel düzenlemelerden biri olarak önemlidir.

Bağlam: Batı'da antant, doğuda pakt

İngilizce Vikipedi, Atatürk yönetiminin bütün komşularıyla dostça ilişkiler kurmaya çalıştığını ve bunu Avrupa'da Balkan Antantı ile başardığını yazar. Aynı kaynağa göre Türkiye, Balkan Antantı'nın Avrupa'daki komşularla kurduğu dostça ilişkilerin benzerini Ortadoğu'daki komşularla da kurmayı umuyordu; Türkiye, Irak ve İran arasında iyi bir diplomasi zaten sürmekteydi.

Dönemin koşulları da ortaklığı kolaylaştırıyordu. Dört ülke de çevrelerindeki sömürge güçlerinden çekiniyordu: Suriye'de Fransa, Hindistan, Filistin, Umman ve Yemen'de İngiltere. Kuzeyde de Sovyetler Birliği vardı. Irak'ta 1936-1937'de iktidarda olan Bekir Sıdkı hükûmeti diğer Irak hükûmetlerine göre daha az Arap milliyetçisiydi; İngilizce kaynağa göre Sıdkı Kürt, başbakanı Hikmet Süleyman ise Türkmen'di ve bu nedenle Irak'ın Arap olmayan doğu komşularıyla diplomasiye ilgi duyuyorlardı.
Paktı kim önerdi?

Bu konuda kaynaklar farklı vurgular yapar. Türkçe Vikipedi'ye göre Irak, İngiltere'ye bağlılığını dengelemek için İran ve Türkiye'ye saldırmazlık paktı önerdi; Türkiye ayrı ayrı paktlar yerine bölgesel bir pakt kurulmasını istedi; Sovyetler Birliği'nin önerdiği Afganistan'ın da pakta katılması fikri kabul edilince pakt Tahran'da imzalandı. İngilizce Vikipedi ise paktı, Afganistan Kralı Muhammed Zahir Şah'ın öncülük ettiği daha yakın Ortadoğu ilişkileri girişiminin bir parçası olarak anlatır.


Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: SahinBasaran. Dosya sayfası
Paktın nedenleri

Türkçe Vikipedi, paktın nedenleri arasında önce sınır sorunlarının kalıcı olarak çözülmesini sayar. Pakta üye bütün devletlerin İran'la sınır sorunu vardı ve bu sorunlar nedeniyle özellikle Türkiye-Irak-İran üçgeninde sınır tanımayan aşiret isyanları yaşanıyordu. Kaynak bunu paktın en önemli nedeni olarak gösterir. İkinci neden, sömürge ve yarı sömürge dönemlerinden kısa süre önce kurtulan bu devletlerin bağımsızlıklarını vurgulama isteğiydi.

Pakttan önce bazı iki taraflı sorunların çözülmesi gerekti. Türkçe kaynağa göre Irak ile İran arasındaki Şattülarap anlaşmazlığının çözülmesi ve Türkiye ile İran arasında sınır sorunu dâhil her alanı düzenleyen antlaşmaların yapılması, paktın imzalanmasını mümkün kıldı.

Maddeler

Taraflar genel olarak şunları taahhüt etti:

• Birbirlerinin iç işlerine karışmamak.
• Ortak çıkarlarını ilgilendiren uluslararası konularda birbirine danışmak.
• Birbirine karşı saldırıda bulunmamak.
• Ortak sınırlara saygı göstermek.
• Kendi topraklarında diğer tarafların kurumlarını yıkmayı veya düzenini bozmayı amaçlayan silahlı çetelerin kurulmasını ve eyleme geçmesini engellemek (7. madde).

Türkçe Vikipedi, paktın en önemli nedeni saydığı sınır ötesi aşiret sorununun 7. maddede saklı olduğunu belirtir. Kaynağa göre II. Dünya Savaşı ortamında diğer maddeler işlevsiz kaldı, ama 7. madde antlaşmanın sürmesini sağladı.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5, yazar: Fabienkhan. Dosya sayfası
Değerlendirme

Sadabat Paktı, Balkan Antantı ile birlikte okunduğunda anlam kazanır. Türkiye 1934'te batı sınırlarını, 1937'de doğu ve güneydoğu sınırlarını komşularıyla yaptığı karşılıklı güvence antlaşmalarıyla korumaya aldı. Musul sorununun 1926'da kapanması, Irak ile böyle bir ortaklığı mümkün kıldı. Paktın askerî bir ittifak olmadığını, yalnızca saldırmazlık ve danışma yükümlülükleri getirdiğini akılda tutmak gerekir.