Köprülü ailesinin dördüncü sadrazamıAmcazade Hüseyin Paşa, Osmanlı tarihine çoğu zaman tek bir imzayla geçer: 26 Ocak 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması. Bu antlaşmayla Macaristan'ın büyük kısmı, Erdel, Mora ve Podolya Osmanlı'nın elinden çıktı. Ancak Hüseyin Paşa'nın sadrazamlığı yalnızca bir kayıp belgesinin altına atılan imzadan ibaret değildir. Onun beş yıllık yönetimi, on altı yıl süren savaştan yorgun çıkan devleti yeniden düzenlemeye çalışan kapsamlı bir ıslahat dönemiydi.
"Amcazade" lakabı, onun Köprülü Mehmed Paşa'nın kardeşi Hasan Ağa'nın oğlu olmasından, yani Fazıl Ahmed Paşa'nın amcasının oğlu olmasından gelir. Bu yazıda Hüseyin Paşa'nın hayatını, Karlofça müzakerelerini, barıştan sonraki reformlarını ve İstanbul'a bıraktığı eserleri anlatıyoruz. Amcazade Köprülü Hüseyin Paşa'yı gösteren portreGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: AnonymousBilinmiyor. Dosya sayfası
Bir Köprülü'nün yetişmesi
Hüseyin Paşa 1644 yılında doğdu. Amcası Köprülü Mehmed Paşa ve kuzeni Fazıl Ahmed Paşa'nın yanında yetişti. Gençliğinde medrese eğitimi aldı ve ilmiye çevreleriyle yakın ilişkiler kurdu. Fazıl Ahmed Paşa'nın Girit seferine katıldı, ardından çeşitli görevlerde bulundu.
1683Viyana kuşatmasında da bulunan Hüseyin Paşa, sonraki yıllarda Belgrad muhafızlığı, Çanakkale Boğazı muhafızlığı ve kaptan-ı deryalık gibi görevler üstlendi. Bu görevler sırasında hem askerî hem de idari deneyim kazandı. 1690'larda Osmanlı ordusu art arda yenilgiler alırken Hüseyin Paşa da cephelerde görev yaptı.
11 Eylül 1697'de Tisa nehri kıyısındaki Zenta'da, Savoyalı Prens Eugen komutasındaki Habsburg ordusu, Osmanlı ordusunu nehri geçerken yakaladı. Savaşta sadrazam Elmas Mehmed Paşa da dahil olmak üzere binlerce Osmanlı askeri öldü. II. Mustafa, savaşı karşı kıyıdan izlemek zorunda kaldı.
Bu felaketin ardından II. Mustafa, Belgrad muhafızı olan Hüseyin Paşa'yı sadrazamlığa getirdi. Yeni sadrazam, savaşın artık kazanılamayacağını görerek barış arayışına girdi. Osmanlı, İngiltere ve Hollanda elçilerinin aracılığıyla Kutsal İttifak devletleriyle müzakere masasına oturmayı kabul etti.
Karlofça müzakereleri
Müzakereler, Kasım 1698'de Sremski Karlovci yakınlarında başladı. Osmanlı heyetine Reisülküttab Rami Mehmed Efendi ve Divan-ı Hümayun tercümanı İskerletzade Aleksandros Mavrokordatos başkanlık etti. Müzakereler yaklaşık üç ay sürdü ve her bir devletle ayrı antlaşmalar imzalandı.
Antlaşmalara göre Banat dışında Macaristan ve Erdel Habsburglara, Mora ve Dalmaçya kıyılarının bir kısmı Venedik'e, Podolya ve KamaniçeLehistan'a bırakıldı. Rusya ile ateşkes yapıldı; Azak meselesi 1700'deki İstanbul Antlaşması ile çözüldü. Karlofça, Osmanlı'nın büyük ölçekli toprak kaybını kabul ettiği ilk antlaşma olarak tarihe geçti.
Ek bilgi
DOĞRUSU Karlofça'nın Osmanlı tarihindeki yeri tartışmalıdır. Geleneksel anlatı, bu antlaşmayı "gerilemenin başlangıcı" olarak görür. Bazı tarihçiler ise antlaşmayı, Osmanlı'nın Avrupa devletler sistemine katılarak sınırlarını uluslararası hukuk çerçevesinde belirlemeye başladığı bir dönemin başlangıcı olarak yorumlar. İki yorum da belirli bir bakış açısının ürünüdür.
Anadoluhisarı'ndaki Amcazade Hüseyin Paşa Yalısı'nın eski bir fotoğrafıGörsel: Wikimedia Commons, No restrictions, yazar: SALTOnline from Istanbul, Turkey. Dosya sayfası
Barıştan sonra ıslahat
Karlofça'dan sonra Hüseyin Paşa, devletin iç düzenini yeniden kurmaya yöneldi. Savaş yıllarında konulan olağanüstü vergilerin bir kısmını kaldırdı ya da azalttı. Göçebe ve yerleşik nüfusun vergi yükünü hafifletmek, terk edilmiş köylerin yeniden şenlenmesini sağlamak için düzenlemeler yaptı. Bu dönemde tütün ve kahve gibi ürünlerden alınan vergilerde de yeni düzenlemelere gidildi.
Askerî alanda kapıkulu ocaklarının sayısını azaltmaya, maaş alan ama savaşa katılmayan askerleri ayıklamaya çalıştı. Donanmanın kalyon esasına göre yeniden düzenlenmesi çalışmalarına destek verdi. Kale tahkimatlarını onarttı ve sınır boyunu güçlendirdi. Bu reformlar, Lale Devri'nin barış politikasının ve 18. yüzyıl ıslahat düşüncesinin bir öncüsü olarak değerlendirilir.
Feyzullah Efendi ile çatışma ve istifa
Hüseyin Paşa'nın yönetimi, II. Mustafa'nın hocası olan ŞeyhülislamFeyzullah Efendi'nin yükselen gücüyle gölgelendi. Feyzullah Efendi, devlet işlerine giderek daha fazla müdahale ediyor, akrabalarını önemli görevlere getiriyordu. Sadrazamın yetkileri bu müdahaleyle daraldı.
Hasta ve yorgun düşen Hüseyin Paşa, Eylül 1702'de görevden çekildi. Kısa bir süre sonra, aynı yılın aralık ayında Silivri yakınlarındaki çiftliğinde öldü. Feyzullah Efendi'nin artan nüfuzu, bir yıl sonra 1703 Edirne Vakası'na yol açacak ve hem şeyhülislamın öldürülmesiyle hem de II. Mustafa'nın tahttan indirilmesiyle sonuçlanacaktı.
İstanbul'daki eserleri
Hüseyin Paşa, İstanbul'a iki önemli eser bıraktı. Birincisi, 1700 yılında Saraçhane'de yaptırdığı külliyedir. Medrese, kütüphane, sebil, mektep ve türbeden oluşan bu külliye, Osmanlı mimarisinde klasik dönemden 18. yüzyıla geçişin örnekleri arasında sayılır. Hüseyin Paşa bu külliyedeki türbeye gömüldü.
İkincisi, Anadoluhisarı'nda Boğaz kıyısında yaptırdığı yalıdır. 1698–1699 yıllarına tarihlenen bu yalının günümüze yalnızca divanhanesi ulaşmıştır. Bu bölüm, İstanbul'un ayakta kalan en eski yalı yapısıdır ve içindeki ahşap kalem işleri ile tavan süslemeleri, 17. yüzyıl sonu saray zevkinin ender tanıklarındandır. Saraçhane'deki Amcazade Hüseyin Paşa Medresesi'nin eski bir fotoğrafıGörsel: Wikimedia Commons, No restrictions, yazar: SALTOnline. Dosya sayfası
Ek bilgi
Amcazade Hüseyin Paşa Yalısı'nın divanhanesi, Karlofça Antlaşması'nın burada hazırlandığı rivayetiyle de anılır. Bu rivayet doğrulanmasa da yapının tarihi, antlaşma yıllarıyla örtüşür. Divanhane, uzun süre bakımsız kaldıktan sonra son dönemde restorasyon çalışmalarıyla korunmaya alınmıştır.
Amcazade Hüseyin Paşa'yı yalnızca Karlofça Antlaşması'yla hatırlamak, onun sadrazamlığının asıl önemini gölgeler. Zenta felaketinin ardından göreve gelen Hüseyin Paşa, savaşın kazanılamayacağını kabul eden ve bunun sonuçlarını üstlenen bir devlet adamıydı. Bu kabul, Osmanlı yönetici çevrelerinde kolay bir karar değildi.
Barıştan sonra başlattığı ıslahatlar, savaş yıllarının ağır vergi yükünü hafifletmeyi, orduyu küçültmeyi ve devletin gelirlerini düzenlemeyi amaçlıyordu. Bu girişimler, kısa ömürlü olsa da 18. yüzyılın barış dönemlerinde tekrar gündeme gelecek fikirlerin habercisiydi. Lale Devri'nin Avrupa'ya açılan politikası, bir anlamda Hüseyin Paşa'nın başlattığı barış arayışının devamıdır.
Onun sonu ise saray içi güç ilişkilerinin reformlar üzerindeki etkisini gösterir. Feyzullah Efendi'nin yükselen nüfuzu karşısında geri çekilmek zorunda kalan Hüseyin Paşa, bir yıl sonra patlak verecek Edirne Vakası'nı göremedi. Saraçhane'deki külliyesi ve Boğaz'daki yalısının divanhanesi ise bugün, Karlofça yıllarının İstanbul'daki en somut izleri olarak ayakta duruyor. Bu yapılar, bir yenilgi antlaşmasının imzacısının aynı zamanda bir şehir kurucusu ve sanat hamisi olduğunu hatırlatır. Onun hikâyesi, kayıp ile yeniden kuruluşun aynı imzada buluşabildiğini gösterir.