İçeriğe geç
Giriş yap
0

Turhan Hatice Sultan: Kösem'den sonra saray, Köprülüler ve Boğaz kaleleri

Gece Kâtibi başlattı0 Yanıt4 Görüntülenme0 takipçi

Gece KâtibiKonu sahibiYeni üye0Sv. 80
#1
17. yüzyılın ortasında Osmanlı sarayında iki valide sultan arasında yaşanan güç mücadelesi, Topkapı Sarayı'nın en karanlık gecelerinden biriyle sona erdi. 2–3 Eylül 1651 gecesi, yaşlı büyük valide Kösem Sultan sarayda öldürüldü. Bu olayın ardından genç valide Turhan Hatice Sultan, oğlu IV. Mehmed'in adına yönetimde en etkili kişi hâline geldi.
Kaynaklar
Belge: TURHAN SULTAN — TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, Müellif: Filiz Karaca. Tarih: 2012.
Turhan Sultan, tarihte genellikle Kösem'in gölgesinde anılır. Oysa onun valideliği, Osmanlı'nın 17. yüzyıl krizinden çıkışında belirleyici bir dönemdi. 1656'da Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazamlığa getiren, Çanakkale Boğazı'nın girişine iki yeni kale yaptıran ve İstanbul'un en büyük camilerinden birini tamamlatan oydu. Bu yazıda Turhan Sultan'ın hayatını ve onun döneminin önemli kararlarını anlatıyoruz.
Paul Rycaut'a atfedilen Turhan Hatice Sultan portresi
Paul Rycaut'a atfedilen Turhan Hatice Sultan portresiGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Attributed to Paul Rycaut, consul in Smyrna, 1660-67. Dosya sayfası

Kırım akınından saraya

Turhan Sultan'ın kökeni hakkında bilinenler azdır. Genel kabul, onun 1627 civarında bugünkü Ukrayna ya da Rusya topraklarında doğduğu, Kırım Tatarlarının akınlarından birinde esir alınıp İstanbul'a getirildiği yönündedir. Saraya genç yaşta hediye olarak sunuldu ve Kösem Sultan'ın himayesinde yetişti. Sarayda ona "Turhan" adı verildi.

Turhan, Sultan İbrahim'in cariyeleri arasına katıldı ve 2 Ocak 1642'de onun ilk oğlu Mehmed'i doğurdu. İbrahim'in diğer cariyelerinin de oğulları olması, Turhan'ın konumunu baştan beri güvenceden yoksun kıldı. Ancak 1648'de İbrahim tahttan indirilip öldürülünce, yedi yaşındaki Mehmed padişah oldu. Bu durumda Turhan'ın valide sultan olması gerekiyordu; fakat yaşının küçüklüğü ve deneyimsizliği nedeniyle yönetimi büyükannesi Kösem Sultan üstlendi.
Ek bilgi
Valide sultan, padişahın annesinin unvanıdır ve sarayda en yüksek konumdaki kadını ifade eder. Kösem Sultan, IV. Mehmed döneminde "büyük valide" unvanıyla anıldı. Bu, Osmanlı tarihinde iki valide sultanın aynı anda sarayda bulunduğu ender dönemlerden biridir.

1651: Kösem'in öldürülmesi

Kösem Sultan ile Turhan arasındaki gerginlik, 1651'de açık bir çatışmaya dönüştü. Kroniklere göre Kösem, yeniçeri ağalarıyla birlikte genç padişahı tahttan indirip yerine Turhan'ın oğlu olmayan başka bir şehzadeyi getirmeyi planlıyordu. Bu planı haber alan Turhan, sarayın harem ağaları ve bazı devlet adamlarıyla harekete geçti.

2–3 Eylül gecesi Kösem Sultan, Topkapı Sarayı'ndaki dairesinde öldürüldü. Olayın ardından Kösem'in destekçisi olan yeniçeri ağaları da cezalandırıldı. Bu gece, Turhan Sultan'ı sarayın en güçlü kişisi yaptı. Ancak sonraki beş yıl, ard arda değişen sadrazamlar, mali kriz ve isyanlarla geçti.
Ek bilgi
DOĞRUSU
Kösem'in öldürülmesinde Turhan Sultan'ın doğrudan rolü kaynaklarda farklı aktarılır. Bazı kronikler cinayetin Turhan'ın emriyle işlendiğini açıkça yazarken, bazıları onu olayların dışında gösterir ve sorumluluğu harem ağalarına yükler. Kösem'in tahttan indirme planının ayrıntıları da yalnızca muzaffer tarafın anlatısıyla bilinmektedir.

1656: Köprülü Mehmed Paşa'nın göreve getirilmesi

1651–1656 arasında Osmanlı sarayı istikrarsızlıkla boğuştu. Venedik donanması Çanakkale Boğazı'nı kapatmış, İstanbul'un deniz yoluyla iaşesi tehlikeye girmişti. Mart 1656'da İstanbul'da büyük bir isyan çıktı; isyancılar saray görevlilerinin öldürülmesini istedi ve cesetleri Sultanahmet'teki çınar ağacına astı. Bu olay "Çınar Vakası" adıyla anılır.

Bu kaos ortamında Turhan Sultan, 15 Eylül 1656'da yaşlı bir devlet adamı olan Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazamlığa getirdi. Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı kabul etmek için geniş yetkiler istediği ve bu yetkilerin verildiği anlatılır. Köprülü, sert tedbirlerle iç düzeni kurdu, Venedik ablukasını kırdı ve Köprülüler devrini başlattı. Turhan Sultan'ın bu tercihi, 17. yüzyıl Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biri oldu.
Eminönü'ndeki Turhan Hatice Sultan Türbesi
Eminönü'ndeki Turhan Hatice Sultan TürbesiGörsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Nburako. Dosya sayfası

Boğazın kilidi: Seddülbahir ve Kumkale

Venedik'in Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alması, boğazın girişinin yeterince korunmadığını göstermişti. Turhan Sultan, 1659'da boğazın Avrupa yakasında Seddülbahir, Asya yakasında Kumkale kalelerini yaptırdı. Bu kaleler, boğazın ağzını kontrol ederek İstanbul'u denizden gelecek saldırılara karşı korumak amacıyla inşa edildi.

Seddülbahir Kalesi, 1915'te Çanakkale Savaşı sırasında İngiliz ve Fransız donanmalarının bombardımanına uğradı ve ağır hasar gördü. Kale, son yıllarda kapsamlı bir restorasyonla yeniden ayağa kaldırıldı. Bu iki kale, bir valide sultanın askerî yapılara verdiği önemin somut tanıklarıdır.

Kalelerin yapımı, Köprülü Mehmed Paşa'nın 1657'de Venedik donanmasını boğaz önünde yenmesinden ve Bozcaada ile Limni'nin geri alınmasından sonra gerçekleşti. Böylece Turhan Sultan'ın vakfı, Köprülü'nün askerî başarısını kalıcı bir savunma hattına dönüştürdü. Kalelerin içinde cami, hamam ve askerler için konutlar da yapıldı; yani bunlar yalnızca birer tabya değil, küçük birer garnizon kasabasıydı.

Yeni Cami'nin tamamlanması

Turhan Sultan'ın en tanınmış eseri, Eminönü'ndeki Yeni Cami'dir. Bu caminin inşaatına 1597'de III. Mehmed'in annesi Safiye Sultan başlamış, ancak onun ölümüyle yapı yarım kalmıştı. 1660 büyük İstanbul yangınında yapının çevresi yandı. Turhan Sultan, yarım kalan bu camiyi tamamlatmaya karar verdi ve inşaat 1663'te bitirildi; cami 1665'te ibadete açıldı.

Caminin külliyesi, Hünkâr Kasrı, türbe, sebil ve çarşıdan oluşuyordu. Turhan Sultan 4 Ağustos 1683'te öldüğünde, bu külliyedeki türbeye gömüldü. Türbede onunla birlikte IV. Mehmed ve sonraki dönemlerin bazı padişahları da yatar. Bu türbe, İstanbul'daki en kalabalık hanedan türbelerinden biridir.
Yeni Cami'yi gösteren 18. yüzyıl gravürü
Yeni Cami'yi gösteren 18. yüzyıl gravürüGörsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Rijksmuseum. Dosya sayfası
Ek bilgi
Turhan Sultan, vakıflarının yönetimi ve hayır işleriyle de tanınır. Onun yaptırdığı yapılar arasında İstanbul'daki çeşmeler, Rumeli'deki bazı hayır kurumları ve Yeni Cami külliyesinin gelir kaynağı olan çarşı da vardır. Paul Rycaut'a atfedilen portresi, hayatı boyunca yapılmış olan ender Osmanlı kadın portrelerinden biri olarak bilinir.
Tarih notu
Kronoloji
1627 civarı: Turhan Sultan'ın doğumu
1642: IV. Mehmed'in doğumu
1648: Sultan İbrahim'in tahttan indirilmesi ve IV. Mehmed'in tahta çıkışı
2–3 Eylül 1651: Kösem Sultan'ın öldürülmesi
Mart 1656: Çınar Vakası
15 Eylül 1656: Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığa getirilmesi
1659: Seddülbahir ve Kumkale kalelerinin yapımı
1663: Yeni Cami inşaatının tamamlanması
1665: Yeni Cami'nin ibadete açılması
4 Ağustos 1683: Turhan Sultan'ın ölümü

Bir valide sultanın üç büyük kararı

Turhan Hatice Sultan'ın valideliği, Osmanlı tarihinin "Kadınlar Saltanatı" diye anılan döneminin son ve en sonuçlu evresiydi. Bu dönem çoğu zaman saray entrikaları ve kadınların devlet işlerine müdahalesi üzerinden olumsuz bir dille anlatılır. Turhan Sultan'ın hayatı, bu anlatının ne kadar eksik olduğunu gösterir.

Onun üç büyük kararı dönemin seyrini değiştirdi. Birincisi, 1651'de Kösem Sultan ile girdiği mücadeleyi kazanarak oğlunun tahtını korumasıydı. İkincisi, 1656'da Köprülü Mehmed Paşa'yı geniş yetkilerle sadrazamlığa getirmesiydi; bu karar, Osmanlı'nın 17. yüzyıl krizinden çıkışını sağlayan Köprülüler devrini başlattı. Üçüncüsü, Venedik ablukasının dersini çıkararak Çanakkale Boğazı'nın girişine iki yeni kale yaptırmasıydı.

Yeni Cami ve külliyesi ise onun İstanbul'a bıraktığı en görünür mirastır. Yarım kalmış bir yapıyı tamamlatması, valide sultanların şehrin dokusunu şekillendirmedeki rolünü gösterir. Turhan Sultan, sarayın içinden devletin yönünü belirleyen bir figür olarak, 17. yüzyıl Osmanlı tarihinin en dikkat çekici kadınlarından biridir. Onun hayatı, Kadınlar Saltanatı'nı yalnızca entrika üzerinden okuyan anlatıların ötesine geçmeyi ve sarayın kadınlarını birer siyasi aktör olarak değerlendirmeyi gerektirir. Turhan Sultan bu bakımdan iyi bir başlangıç noktasıdır.

Yanıt yazmak için giriş yapın.

Giriş yap