Eğri Kuşatması (1552): István Dobó'nun savunması, Osmanlı kaynakları ve Macar hafızası

Eğri Kuşatması, Osmanlı kuvvetlerinin 1552 sonbaharında Kuzey Macaristan'daki Eğri (Eger) Kalesi'ni yaklaşık kırk gün kuşattıktan sonra çekilmesiyle sonuçlanan harekâttır. Aynı yıl Tımışvar, Solnok, Lipova ve Veszprém gibi önemli kaleleri alan Osmanlı ordusu Eğri önünde başarılı olamadı. Kale, 1596'da III. Mehmed'in bizzat yönettiği kuşatmayla alınana kadar Habsburg-Macar tarafında kaldı. Macaristan'da bu savunma, millî kahramanlık anlatısının en güçlü simgelerinden biri hâline geldi.

Arka plan

1526 Mohaç Meydan Muharebesi'nden sonra Macar tahtı Habsburg Ferdinand ile Osmanlıların desteklediği Zapolya Yanoş arasında çekişme konusu oldu. Budin 1541'de Osmanlı yönetimine geçti ve beylerbeyilik merkezi oldu. Türk literatüründe "Eğri" bahsini yazan bu gelişmelerden sonra Eğri'nin önemi arttı; kalenin kumandanlığına Kuzey Macaristan'ın önde gelen asilzadelerinden István Dobó, yardımcılığına Ferenc Zay ve az sonra István Mekcsey getirildi. Piskoposluk gelirlerinin büyük kısmı kalenin korunmasına ayrıldı; yine de Dávid'e göre kalede görev yapanların sayısı bu yıllarda 400'ü pek aşmıyordu.

Araştırmamız, Eğri'nin kuzeyinde bulunan ve maden ile darphaneleriyle Macar krallığına önemli miktarda altın ve gümüş sağlayan Kassa (bugünkü Košice) bölgesinin savunmasız kalacağını, bu nedenle kalenin stratejik bir anahtar olduğunu gösteriyor.

1552 seferi ve kuşatmanın başlaması

Dávid'e göre ikinci vezir Ahmed Paşa ve Rumeli Beylerbeyi Sokullu Mehmed Paşa'nın kuvvetleri Budin beylerbeyiliğinin yerli askerleriyle birleşerek önce Temesvár'ı (Tımışvar), sonra Szolnok'u (Solnık) aldı ve 9–11 Eylül 1552'de Budin Beylerbeyi Hadım Ali Paşa'nın teşvikiyle Eğri üzerine yürüdü. Araştırmamız kuşatmanın komutanı olarak Kara Ahmed Paşa'yı gösterir ve Ahmed Paşa ile Ali Paşa'nın iki büyük ordusunun Eğri önünde birleştiğini gösteriyor.

Kalenin konumu askerî açıdan ideal değildi, ancak top mevzileri için elverişliydi. Kale, eski bir taş istihkâmın kalıntıları üzerine kurulduğu için zemin sağlamdı ve bu durum Osmanlı lağımcılarının işini zorlaştırdı. Kuşatma süresince her iki taraf da surların altına tünel kazıp barut yerleştirmeye çalıştı, ancak bu girişimlerin hiçbiri sonuç vermedi.

Savunma

Osmanlı ordusunun 16 büyük kuşatma topu (darbzen), 150 kadar orta ve küçük topu ve kuşatma platformları için odun taşımada kullanılan 2.000 devesi vardı. Savunanların ise altı büyük, bir düzine kadar küçük topu ve yaklaşık 300 siper tüfeği bulunuyordu. Dobó, topçuluğu verimli kullanmak için Almanya'dan altı top ustası tutmuştu; bunun dışında kalede pek az yabancı paralı asker vardı.

Macar edebiyatında ve halk anlatılarında öne çıkan subaylardan Gergely Bornemissza, 250 kişilik bir piyade birliğine komuta ediyordu. Patlayıcılardaki becerisiyle tanınan Bornemissza, el bombaları, fıçı büyüklüğünde bombalar ve barutla doldurulmuş bir su değirmeni çarkı hazırlayıp Osmanlı saflarına yuvarladı. Kale beş büyük saldırıya ve sürekli top atışına dayandı; kuşatma bitene kadar kaleye yaklaşık 12.000 gülle düştü. İçinde yaklaşık 24 ton barut bulunan bir depo kulesinin patlaması büyük hasara yol açtı, ancak saldıranlar yine kaleye giremedi.

Çekilme ve sonrası

Dávid'e göre yaklaşık kırk gün süren kuşatma, çoğunluğu Macar olan savunucuların birliği, disiplini ve kararlı direnişi üzerine kaldırıldı ve Osmanlı kuvvetleri geri çekildi; başarısızlıkta Dobó, Mekcsey ve Bornemissza'nın büyük rolü oldu. Araştırmamız kuşatmanın 39 gün sürdüğünü ve savunanların yaklaşık üçte birinin öldüğünü ya da kalıcı olarak sakatlandığını gösteriyor. Eğri'deki başarısızlığa rağmen Osmanlılar 1552 seferinde Veszprém, Tımışvar, Solnok ve Lipova ile birlikte yaklaşık 25 Macar kalesini almıştı.

Zaferden sonra Dobó ve subayları, Kral Ferdinand'ın savunmaya malzeme yardımı yapmamasını protesto ederek görevlerinden ayrıldı. Kalenin komutanlığına Bornemissza getirildi; Bornemissza daha sonra pusuya düşürülüp Osmanlılarca esir edildi ve idam edildi. Dávid'e göre 1552–1596 arasında Eğri sınır boyundaki önemini korudu; kale surları güçlendirildi, ancak İtalyan mimar Ottavio Baldigara'nın kapsamlı tahkim planları tam olarak uygulanmadı. Kale, 1596'da büyük çoğunluğu yabancı paralı askerlerden oluşan yaklaşık 7.000 kişilik savunmasıyla III. Mehmed'e teslim oldu ve kent 91 yıl Osmanlı yönetiminde kaldı.

Hafıza: Tinódi'den Gárdonyi'ye

Kuşatmanın ilk kayıtları 1553'te vakanüvis-ozan Sebestyén Tinódi Lantos'un manzum anlatımlarıdır; Türk literatürünün bibliyografyasında da Tinódi'nin 1554 Kolozsvár baskılı Cronica'sı yer alır. 19. Yüzyılda kuşatma Macar edebiyatının konusu oldu: ilk olarak Mihály Vörösmarty 1827'de "Eger" adlı şiirini yazdı. En ünlü eser, Géza Gárdonyi'nin 1899'da yayımlanan "Egri csillagok" (Eğri Yıldızları) romanıdır; roman 1923 ve 1968'de filme alındı. Ressam Bertalan Székely'nin "Egri nők" (Eğri Kadınları) tablosu Budapeşte'deki Macar Ulusal Galerisi'ndedir.

Değerlendirme

Eğri, 1552 seferinin genel başarısı içinde bir istisnadır: Osmanlı ordusu aynı yıl çok sayıda kale almış, ancak iyi korunan ve kararlılıkla savunulan bir kale karşısında mevsim, ikmal ve komuta sorunları nedeniyle geri çekilmiştir. Olayın Macar hafızasındaki yeri, kuşatmanın askerî sonuçlarından çok daha büyüktür. Bu nedenle sayılar ve kahramanlık anlatıları değerlendirilirken çağdaş kayıtlarla sonraki edebî anlatıları ayırmak gerekir.

Geriye dönüp bakınca Eğri savunması

Eğri Kuşatması, Macar hafızasında kahramanlık destanına dönüşmüş bir savunmadır. Osmanlı tarafı için ise sefer mevsiminin sonunda kaldırılan bir kuşatmadır. Bize göre bu olay, aynı olayın bir milletin edebiyatında nasıl büyüyüp diğerinin kayıtlarında nasıl sıradan bir sefer notu olarak kalabildiğini gösteren güzel bir örnektir. Kale kırk dört yıl sonra Osmanlı'ya geçti; iki anlatı birlikte okunduğunda daha dengeli bir tablo çıkar.