Jeunes de langues (1669): Colbert'in dil oğlanları ve Fransız arşivlerindeki Osmanlı çevirileri

Jeunes de langues (dil oğlanları), Fransa'nın Osmanlı Devleti ve Doğu Akdeniz ülkeleriyle ilişkilerinde tercümanlık (dragomanlık) yapacak gençleri yetiştirmek amacıyla 1669'da kurulan bir eğitim kurumudur. Kurum, Kral XIV. Louis'nin maliye ve deniz işleri bakanı Jean-Baptiste Colbert'in girişimiyle oluşturuldu. Colbert'in amacı, Fransa'nın Osmanlı limanlarındaki elçilik ve konsolosluklarında yerel tercümanlara bağımlılığı azaltmak ve Fransız tebaasından güvenilir tercümanlar yetiştirmekti. Başlangıçta seçilen Fransız çocukları, İstanbul ve İzmir'deki Kapuçin manastırlarında Türkçe, Arapça ve Farsça öğrendi. 1700'den itibaren öğrencilerin bir kısmı, Paris'teki Cizvit okulu Collège Louis-le-Grand'da eğitim görmeye başladı. Öğrenciler, dil öğrenimlerinin bir parçası olarak Osmanlı, Arap ve Fars eserlerini Fransızcaya çevirdi. Bu çeviriler bugün Fransa'nın ulusal kütüphanesinde korunur; tercümanların görev yazışmaları ise Fransa Dışişleri Bakanlığı'nın La Courneuve ve Nantes'taki diplomatik arşivlerinde bulunur. Bu belgeler, Osmanlı–Fransız ilişkilerinin ve Osmanlı kültür tarihinin önemli kaynakları arasında yer alır.

Tercümanlık sorunu

XVI. yüzyıldan itibaren Fransa, Osmanlı Devleti ile yakın diplomatik ve ticari ilişkiler kurdu. 1535–1536 yıllarında Kanuni Sultan Süleyman ile Fransa Kralı I. François arasındaki yakınlaşma, bu ilişkilerin başlangıcı oldu. Fransa, Osmanlı'dan aldığı ticaret ayrıcalıkları (kapitülasyonlar) sayesinde Doğu Akdeniz limanlarında önemli bir ticari varlık oluşturdu. İstanbul'daki Fransız elçiliği ile İzmir, Halep, Sayda ve İskenderiye gibi şehirlerdeki konsolosluklar, bu ticaretin merkezleriydi.

Ancak Fransız elçileri ve konsolosları, Osmanlı yetkilileriyle iletişim kurmak için tercümanlara ihtiyaç duyuyordu. Bu tercümanlar, genellikle İstanbul'da ve Levant limanlarında yaşayan Rum, Ermeni ve Latin Katolik ailelerden geliyordu. Bu ailelerin üyeleri, kuşaklar boyunca tercümanlık yaparak büyük bir deneyim kazanmıştı. Ancak Fransız hükûmeti, bu tercümanların Osmanlı tebaası olmalarından dolayı tam olarak güvenilir olmadıklarını düşünüyordu. Colbert, bu sorunu çözmek için Fransız çocuklarının küçük yaşta Doğu dillerini öğrenmesini sağlayacak bir eğitim sistemi önerdi.

İstanbul'dan Paris'e

Kurumun ilk yıllarında öğrenciler, doğrudan İstanbul ve İzmir'e gönderildi. Ancak küçük yaştaki çocukların uzak bir ülkede eğitim görmesi, birçok güçlüğü de beraberinde getirdi. Bu nedenle 1700'de, XIV. Louis'nin kararıyla, öğrencilerin bir kısmının önce Paris'te eğitim görmesi kararlaştırıldı. Öğrenciler, Paris'teki Cizvit okulu Collège Louis-le-Grand'da Latince, Fransızca ve klasik derslerin yanı sıra Türkçe ve Arapça da öğrendi. Paris'teki eğitimlerini tamamlayan öğrenciler, daha sonra İstanbul'a gönderilerek eğitimlerini sürdürdü.

Collège Louis-le-Grand'daki eğitim, XVIII. yüzyıl boyunca devam etti. 1762'de Cizvit tarikatının Fransa'dan çıkarılmasından sonra da okul, jeunes de langues'ın eğitimini sürdürdü. Fransız Devrimi sırasında, 1795'te Paris'te Doğu Dilleri Okulu (École des langues orientales) kuruldu. Bu okul, sonraki dönemde jeunes de langues geleneğini devraldı ve bugün INALCO (Ulusal Doğu Dilleri ve Medeniyetleri Enstitüsü) adıyla faaliyetini sürdürüyor.

Çeviri defterleri

Jeunes de langues'ın eğitiminin önemli bir parçası, Doğu dillerinde yazılmış eserlerin Fransızcaya çevrilmesiydi. Öğrenciler, öğretmenlerinin gözetiminde Osmanlı tarih kitaplarını, şiir divanlarını, ahlak kitaplarını, hukuk metinlerini ve resmî belgeleri çevirdi. Bu çeviriler, hem öğrencilerin dil becerilerini geliştiriyor hem de Fransa'ya Doğu kültürü hakkında bilgi kazandırıyordu.

Öğrencilerin hazırladığı çeviriler, Paris'teki Kraliyet Kütüphanesi'ne gönderildi. Bu kütüphane, bugün Fransa'nın ulusal kütüphanesi olan Bibliothèque nationale de France'tır. Kütüphanede, jeunes de langues tarafından hazırlanmış yüzlerce çeviri el yazması bulunur. Bu el yazmaları arasında Osmanlı tarihçilerinin eserlerinin, Türk halk hikâyelerinin ve Osmanlı belgelerinin Fransızca çevirileri yer alır. Bazı çevirilerin yanında Türkçe asıl metinler de bulunur.

Diplomatik arşivler

Jeunes de langues eğitimini tamamlayıp tercüman olarak görev alan gençlerin yazışmaları, Fransa Dışişleri Bakanlığı'nın arşivlerinde korunur. Bu arşivler, iki ayrı yerde bulunur. Paris yakınlarındaki La Courneuve'de bulunan arşiv, Dışişleri Bakanlığı'nın merkezî belgelerini içerir. Bu belgeler arasında İstanbul'daki Fransız elçilerinin Paris'e gönderdiği raporlar da yer alır. Nantes'taki Diplomatik Arşivler Merkezi ise yurt dışındaki Fransız elçilik ve konsolosluklarının arşivlerini barındırır. İstanbul'daki Fransız elçiliğinin ve Osmanlı şehirlerindeki konsoloslukların arşivleri bu merkezdedir.

Bu arşivlerde, tercümanların Osmanlı yetkilileriyle yaptıkları görüşmelere ait raporlar, Osmanlı belgelerinin Fransızca çevirileri ve tercümanların kendi aralarındaki yazışmalar bulunur. Bu belgeler, Osmanlı–Fransız ilişkilerinin günlük işleyişini ve tercümanların bu ilişkilerdeki rolünü ayrıntılı biçimde gösterir.

Tanınmış tercümanlar

Jeunes de langues arasından yetişen bazı tercümanlar, Doğu bilimleri alanında da önemli çalışmalar yaptı. Bu tercümanlar, Fransız elçiliğinde ve konsolosluklarda görev yaparken Osmanlı tarihine, edebiyatına ve kültürüne ilişkin eserler yazdı ya da çevirdi. Fransız Doğu biliminin (oryantalizm) gelişmesinde bu tercümanların önemli bir payı vardır. Bu gelenekten gelen tercüman aileleri, kuşaklar boyunca Fransa'nın İstanbul'daki temsilciliklerinde görev yaptı.

Küçük ellerle çevrilen büyük metinler

Jeunes de langues'ın hikâyesi, diplomasinin bir dil meselesi olduğunu hatırlatır. Fransa, Osmanlı ile ilişkilerini güvenilir tercümanlar aracılığıyla yürütmek için küçük çocukları Doğu dillerini öğrenmek üzere yetiştirdi. Bu çocukların bir kısmı, hayatlarının büyük bölümünü Osmanlı topraklarında geçirdi ve iki kültür arasında köprü oldu.

Bugün Paris'teki kütüphanede duran çeviri defterleri, bu öğrencilerin dil öğrenirken attıkları adımların izlerini taşır. Bu defterlerde, bir Osmanlı tarihçisinin cümlesini Fransızcaya aktarmaya çalışan bir öğrencinin titizliği ve bazen de acemiliği görülebilir. Bu el yazmaları, Osmanlı kültürünün Avrupa'ya aktarılmasında az bilinen ama önemli bir halkayı temsil eder. Osmanlı tarihine ilgi duyan araştırmacılar için bu belgeler, Fransız diplomatik arşivleriyle birlikte, Osmanlı'ya dışarıdan bakan bir gözün değerli kayıtlarıdır.