Kavala İmareti: Mehmed Ali Paşa'nın doğduğu şehre bıraktığı külliye ve bugünkü otel

Yunanistan'ın kuzeyindeki liman şehri Kavala'nın eski yarımadası Panagia'da, denize bakan bir yamaçta, yirmiden fazla kurşun kubbeli bir yapı topluluğu yükselir. Bu yapı, Mısır valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın doğduğu şehre bıraktığı İmarettir. 1817–1821 arasında inşa edilen külliye, medrese, aşevi, mektep ve misafirhane bölümlerinden oluşuyordu ve yüz yıl boyunca Mısır'dan gelen vakıf gelirleriyle ayakta kaldı. Bugün yapı, restore edilmiş haliyle lüks bir otel olarak hizmet veriyor. Bu yazıda, İmaret'in tarihini, Mehmed Ali Paşa'nın Kavala ile bağını ve yapının Yunanistan'daki serüvenini ele alıyoruz.

Kavalalı Mehmed Ali Paşa

Mehmed Ali, 1769'da Kavala'da doğdu. Arnavut kökenli bir ailenin oğluydu; babası İbrahim Ağa, şehrin muhafız birliklerinde görevliydi. Gençliğinde tütün ticaretiyle uğraştı; 1801'de Fransızların Mısır'dan çıkarılması için gönderilen Osmanlı kuvvetleri içinde bir Arnavut birliğinin komutan yardımcısı olarak Mısır'a gitti. Kısa sürede yükseldi ve 1805'te Mısır valiliğine atandı. 1811'de Memlük beylerini Kahire Kalesi'nde öldürterek iktidarını sağlamlaştırdı. Sonraki yıllarda Mısır'ı modern bir ordu, sanayi ve sulama projeleriyle güçlü bir devlete dönüştürdü; 1830'larda ise Osmanlı merkezine karşı savaşacak kadar güçlendi.

Mehmed Ali, Mısır'daki iktidarına rağmen doğduğu şehri unutmadı. Kavala'ya bağışlar yaptı, şehrin halkını vergilerden muaf tutturdu ve doğduğu evi korudu. İmaret, bu bağın en büyük ve en kalıcı ifadesidir.

Külliyenin yapısı

İmaret, yaklaşık 4.000 metrekarelik bir alana yayılır. Yapı topluluğu bir medrese, bir aşevi (imaret), bir mektep, öğrenci odaları, bir cami ve bir misafirhaneden oluşuyordu. Avlular, revaklar ve kubbeli odalar, yamaca uyumlu biçimde basamaklar halinde dizilmiştir. Mimari üslup, 19. yüzyıl başının Osmanlı barok etkilerini taşır; kitabelerde ve süslemelerde ise Mısır'daki Mehmed Ali dönemi yapılarıyla benzerlikler görülür.

Medresede yüzlerce öğrenci eğitim görüyordu; öğrenciler barınma ve yemek ihtiyaçlarını külliyeden karşılıyordu. Aşevi, şehrin yoksullarına günde iki öğün yemek dağıtıyordu. Vakfın gelirleri, Mısır'daki tarım arazilerinden ve Taşoz Adası'ndaki mülklerden geliyordu. Taşoz, Mehmed Ali'ye 1813'te padişah tarafından bir mülk olarak verilmişti ve 1902'ye kadar Mısır hidivlerinin kontrolünde kaldı.

Vakıf ve Yunan devleti

Kavala, 1913'te Balkan Savaşları sonucunda Yunanistan'a geçti. İmaret, bir süre Mısır hidivliğinin vakfı olarak işlemeye devam etti; ancak 1923 nüfus mübadelesiyle Kavala'daki Müslüman nüfus Türkiye'ye göç etti ve külliyenin asıl işlevi sona erdi. Mübadeleden sonra Yunanistan'a Küçük Asya'dan gelen Rum mülteciler, İmaret'in odalarına yerleştirildi. Yapı, onlarca yıl boyunca mülteci aileleri için barınak olarak kullanıldı ve bakımsız kaldı.

Mısır devleti ile Yunan devleti arasında külliyenin mülkiyeti uzun süre tartışma konusu oldu. Mısır'daki vakıf idaresi, yapının vakıf mülkü olarak kalması gerektiğini savunurken, Yunan makamları yapıyı kamu malı olarak değerlendirdi. Bu tartışma, 20. yüzyılın ikinci yarısında ikili anlaşmalarla çözüldü; yapının işletme hakkı uzun süreli bir kira sözleşmesiyle özel bir girişime verildi.

Restorasyon ve otel

1990'larda başlayan restorasyon, Yunan Kültür Bakanlığı'nın denetiminde ve özel sermayeyle yürütüldü. Restorasyon, yapının kubbelerini, revaklarını ve avlularını özgün haline yakın biçimde onardı. 2004'te İmaret, butik bir otel olarak açıldı. Otel, mimari restorasyonuyla Avrupa Nostra ödülü gibi uluslararası ödüller aldı. Bugün odalar, eski medrese hücrelerinde yer alır; avlular ve kubbeli salonlar, misafirlere hizmet verir. Otel, 2020'lerin başında işletme sorunları nedeniyle bir süre kapandı ve yeniden açılış planları gündeme geldi.

Kavala'da Mehmed Ali'nin izleri

İmaret'in yanı sıra, Mehmed Ali'nin doğduğu ev de Panagia yarımadasında ayaktadır. 18. yüzyıl Osmanlı konut mimarisinin bir örneği olan iki katlı ev, Mısır hükümetinin mülkiyetinde kaldı ve müze olarak düzenlendi. Evin önündeki meydanda, Mehmed Ali'nin atlı bir heykeli bulunur; heykel, 1930'larda Mısır kralı I. Fuad döneminde dikilmiştir. Kavala'nın Kamares adıyla anılan su kemerleri ise 16. yüzyılda Kanuni döneminde, sadrazam İbrahim Paşa tarafından yaptırılmıştır ve şehrin Osmanlı dönemindeki önemini gösteren başka bir yapıdır.

Mübadele belleği ve Kavalalılar

1923 nüfus mübadelesiyle Kavala'dan Türkiye'ye gelen Müslümanlar, çoğunlukla İzmir, Tekirdağ, Bursa ve İstanbul çevresine yerleştirildi. Bu göçmenlerin hatıratlarında, İmaret'in kubbeleri, Kamares su kemerleri ve Panagia yarımadasının dar sokakları sıkça anılır. Lozan Mübadilleri Vakfı'nın derlediği sözlü tarih çalışmaları, Kavalalı ailelerin İmaret'i bir kayıp yurt simgesi olarak hatırladığını gösterir. Öte yandan, Küçük Asya'dan Kavala'ya gelen Rum mülteciler de İmaret'in odalarında yaşadıkları yılları kendi anılarında anlatır. Böylece aynı yapı, iki farklı göçün belleğinde yer alır: Bir taraf için terk edilen bir yurt, diğer taraf için sığınılan bir barınak. Bu ikili bellek, mübadelenin insani boyutunu en çarpıcı biçimde gösteren örneklerden biridir ve Kavala'daki yerel tarih çalışmalarında giderek daha fazla ilgi görür.

Sonuç: Bir valinin doğduğu şehre armağanı

Kavala İmareti, bir Osmanlı valisinin, imparatorluğun öbür ucundan doğduğu şehre bıraktığı, yüz yıl boyunca öğrencileri ve yoksulları besleyen bir külliyedir. Mübadele, mülkiyet tartışmaları ve otel dönüşümü, yapının hikâyesine yeni katmanlar ekledi.

Bize göre İmaret, Osmanlı vakıf sisteminin coğrafi sınırları aşan gücünü anlatan çarpıcı bir örnektir. Mısır'dan Kavala'ya akan gelirler, bir imparatorluğun farklı bölgelerini birbirine bağlayan görünmez ağları gösterir. Yapının bugün bir otel olması, onun asıl işlevini unutturmamalı; kubbelerin altında yüz yıl boyunca dağıtılan yemekler ve verilen dersler, İmaret'in gerçek mirasıdır.