Fatih Camii ve Külliyesi (1463-1470): İstanbul'un ilk büyük selatin külliyesi

Fethin ardından bir külliye

Fatih Camii, İstanbul'un Fatih ilçesinde, kentin yedi tepesinden birinin üzerinde yer alan Osmanlı camisidir. Türkçe Vikipedi'ye göre cami, 1463–1470 yılları arasında II. Mehmed tarafından yaptırıldı. Külliyede 16 medrese, darüşşifa (hastane), tabhane (konukevi), imaret, kütüphane ve hamam bulunuyordu. İstanbul'un fethinden sonra kentte yapılan ilk büyük selatin külliyesi olan Fatih Külliyesi, Osmanlı başkentinin yeniden imarında merkezî bir rol üstlendi. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Fâtih Camii ve Külliyesi maddesi, yapının Osmanlı mimarlık tarihindeki yerini ayrıntılı biçimde ele alır.

Havariyyun Kilisesi'nin tepesi

Türkçe Vikipedi'ye göre Bizans döneminde caminin bulunduğu tepede, I. Konstantin döneminde yapılan Havariyyun (Kutsal Havariler) Kilisesi bulunduğu düşünülür. Bizans imparatorlarının bu kilisede gömüldüğü bilinir; Konstantin'in de o zamanlar kentin dışında kalan bu tepede gömüldüğü kabul edilir. Fetihten sonra kilise bir süre Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin kilisesi olarak kullanıldı. II. Mehmed buraya cami ve külliye yaptırmak isteyince Patrikhane Pammakaristos Manastırı'na taşındı.

Mimar Atik Sinan

Türkçe Vikipedi'ye göre caminin mimarı Sinaüddin Yusuf bin Abdullah, yani Atik Sinan'dır. (XVI. yüzyılın ünlü Mimar Sinan'ından ayırt etmek için "eski" anlamında "Atik" lakabıyla anılır.) Caminin ilk yapımında, iç mekânı genişletmek için duvarlar ve iki ayak üzerine bir kubbe oturtulmuş, bunun önüne bir yarım kubbe eklenmişti. Türkçe Vikipedi'ye göre 26 metre çapındaki bu kubbe, bir yüzyıl boyunca Osmanlı'nın en büyük kubbesi olma niteliğini korudu. Kubbe ile yarım kubbenin birlikte kullanıldığı bu düzen, Ayasofya'nın etkisini ve klasik Osmanlı camisine giden yolu gösterir.

Depremler ve yeniden yapım

Türkçe Vikipedi'ye göre cami, 1509 İstanbul depreminde büyük hasar gördü ve II. Bayezid döneminde onarıldı. 1766 depreminde ise harap oldu. Sultan III. Mustafa, 1767–1771 yılları arasında camiyi Mimar Mehmed Tahir Ağa'ya yeniden yaptırdı. Bu nedenle cami özgün görünümünü büyük ölçüde yitirdi. Yeni yapıda merkezî kubbe dört fil ayağına oturtuldu ve dört yarım kubbeyle çevrildi; bu plan, XVII. yüzyıl başındaki Sultanahmet Camii'ne benzer. Mehmed Tahir Ağa, eski camiden kalan klasik parçaları kendi yaptığı barok parçalarla birleştirdi.

Özgün yapıdan kalanlar

Türkçe Vikipedi'ye göre ilk yapıdan bugün yalnızca şadırvan avlusunun üç duvarı, şadırvan, taç kapı, mihrap, birinci şerefeye kadar minareler ve çevre duvarının bir bölümü kalmıştır. Avluda kıble duvarına paralel revak, diğer üç yöndekinden yüksektir. Kemerlerde kırmızı taş ve beyaz mermer, eksendeki kemerlerde ise yeşil taş kullanılmıştır. Revak sütunlarının sekizi yeşil Eğriboz mermerinden, ikisi pembe ve ikisi koyu renkli granittendir; son cemaat yerindekilerin bazıları Mısır granitindendir. Başlıkların hepsi mukarnaslıdır. Son cemaat duvarının iki yanındaki pencere alınlıklarında çini levhalar bulunur; bunlar erken Osmanlı çini sanatının önemli örnekleridir.

Külliye ve Sahn-ı Seman

Külliyenin medreseleri, Osmanlı eğitim tarihinde özel bir yere sahiptir. Caminin iki yanına dizilen sekiz büyük medrese Sahn-ı Seman (sekiz avlu) adıyla anıldı ve uzun süre Osmanlı ilmiye sınıfının en yüksek eğitim kurumu oldu. Bunlara hazırlık eğitimi veren sekiz küçük medrese (Tetimme) ile birlikte külliyedeki medrese sayısı 16'ya ulaşır. Darüşşifa, imaret ve tabhane ise kent halkının ve yolcuların ihtiyaçlarını karşılayan vakıf kurumlarıydı. Bu sosyal yapılanma, Osmanlı vakıf sisteminin kentleri nasıl biçimlendirdiğinin açık bir örneğidir.

Cumhuriyet dönemi

Türkçe Vikipedi'ye göre 30 Ocak 1932'de ilk Türkçe ezan bu camide okundu. 1999 Gölcük depreminde zemininde kaymalar saptanan caminin zemini, 2008'de Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün başlattığı çalışmalarla güçlendirildi ve restorasyonun ardından cami 2012'de yeniden ibadete açıldı. Avlu kapısının yanındaki yangın havuzu 1825'te II. Mahmud tarafından yaptırılmıştır; minarelerin taş külahları ise XIX. yüzyıl sonunda eklenmiştir.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Fâtih Camii ve Külliyesi maddesi, Türkçe Vikipedi'nin Fatih Camii maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Fatih Mosque, Istanbul maddesine dayanır. Kilisenin yeri ve yapım tarihleri konusundaki farklı görüşler dikkat kutusunda belirtilmiştir.