Salomon Schweigger'in yolculuğu (1578–1581): Nürnberg'de basılan resimli bir İstanbul tanıklığı

Salomon Schweigger, 1578–1581 yılları arasında İstanbul'da Habsburg elçisi Joachim von Sinzendorf'un papazı olarak bulundu. Stephan Gerlach'ın İstanbul'daki halefiydi ve onun gibi Tübingen'de yetişmiş bir Lüteryen ilahiyatçıydı. Schweigger'in 1608'de Nürnberg'de yayımlanan "Ein newe Reyssbeschreibung auß Teutschland nach Constantinopel und Jerusalem" adlı kitabı, yüzlerce gravürle süslenmiş, Osmanlı dünyasını Alman okuruna anlatan en etkili eserlerden biri oldu. Schweigger ayrıca 1616'da Kur'an'ın ilk Almanca çevirisini yayımladı. Bu yazıda, Schweigger'in yolculuğunu, kitabını ve Avrupa'daki Osmanlı imgesine katkısını ele alıyoruz.

Bir papazın yola çıkışı

Salomon Schweigger, 1551'de Württemberg'in Sulz kasabasında doğdu. Tübingen Üniversitesi'nde ilahiyat okudu. 1577'de, imparator II. Rudolf'un İstanbul'a daimî elçi olarak gönderdiği Joachim von Sinzendorf'un heyetine papaz olarak katıldı. Gerlach, İstanbul'daki görevini tamamlamak üzereydi ve Tübingen'deki hocalar, Rum Patrikhanesi ile başlayan teolojik yazışmanın sürmesi için yeni bir aracı arıyordu. Schweigger bu görev için seçildi.

Heyet, Kasım 1577'de Viyana'dan yola çıktı. Tuna'yı izleyerek Komárom'a, oradan Budin'e, Belgrad'a, Niş'e, Sofya'ya, Filibe'ye ve Edirne'ye ulaştı. Ocak 1578'de İstanbul'a vardı. Schweigger, yolculuk boyunca geçtiği her kasabayı, konakladığı her hanı, karşılaştığı her Osmanlı görevlisini kaydetti. Kitabının ilk bölümü, Balkanlar'daki Osmanlı yol ağının, menzil hanelerinin ve kervansarayların işleyişine dair zengin bir tasvirdir.

Üç yıl İstanbul'da

Schweigger, İstanbul'da Elçi Hanı'nda kaldı. Gerlach'ın günlüğünde anlatılan kısıtlamalar onun için de geçerliydi; ancak Schweigger, elçilik tercümanlarının ve Rum tanıdıklarının yardımıyla şehrin pek çok yerini gördü. Camileri dışarıdan gözlemledi, çarşıları dolaştı, Rum kiliselerinde ayinlere katıldı, Galata'daki Avrupalı tüccarlarla görüştü.

Kitabında İstanbul'un mahallelerini, hamamlarını, mezarlıklarını ve bahçelerini anlattı. Osmanlı yemek adetlerini, sofra düzenini, kahvenin henüz yaygınlaşmadığı bir dönemde şerbet ve boza içme alışkanlıklarını kaydetti. Düğün, cenaze ve bayram törenlerini ayrıntılı biçimde tasvir etti. Schweigger'in özellikle ilgilendiği konu, farklı dinlerin ibadet biçimleriydi: namaz, oruç, dervişlerin zikri, Rum ve Ermeni ayinleri.

Patrikhane ile temas

Schweigger, Gerlach'ın başlattığı teolojik yazışmayı sürdürdü. Patrik II. Yeremya'nın ikinci ve üçüncü cevaplarının Tübingen'e ulaşmasında aracılık etti. Patrikhanedeki ayinlere katıldı ve Rum din adamlarıyla tartışmalar yaptı. Kitabında Ortodoks kilisesinin teşkilatını, oruç kurallarını ve ayin düzenini ayrıntılı biçimde anlattı.

Schweigger'in Rum toplumu hakkındaki gözlemleri, Osmanlı yönetimi altında kilisenin konumunu anlamak açısından değerlidir. Patrikhanenin vergi yükümlülükleri, patriklerin seçiminde Osmanlı yönetiminin rolü ve Rum toplumunun iç çekişmeleri, Schweigger'in notlarında yer alır.

Kudüs yolculuğu ve dönüş

Schweigger, 1581'de İstanbul'dan ayrıldıktan sonra doğrudan Almanya'ya dönmedi. Mısır üzerinden Kudüs'e gitti ve hac ziyaretinde bulundu. Kahire'yi, İskenderiye'yi, Gazze'yi ve Kudüs'ü gördü. Kitabının ikinci bölümü bu yolculuğu anlatır. Ardından Venedik üzerinden Almanya'ya döndü.

Almanya'ya döndükten sonra Schweigger, Nürnberg'de Frauenkirche'nin vaizi oldu. Ölümüne, 1622'ye kadar bu görevde kaldı. Kitabı ilk kez 1608'de Nürnberg'de basıldı ve kısa sürede birkaç baskı yaptı. 1613 ve 1619 baskıları, kitabın Alman okuyucu arasında ne kadar ilgi gördüğünü gösterir.

İlk Almanca Kur'an

Schweigger'in bir başka katkısı, 1616'da Nürnberg'de yayımladığı Almanca Kur'an çevirisidir. Bu çeviri doğrudan Arapçadan değil, 1547'de Venedik'te Andrea Arrivabene tarafından yayımlanan İtalyanca çeviriden yapılmıştı; İtalyanca çeviri de Ortaçağ'daki Latince çeviriye dayanıyordu. Bu nedenle metin, aslından oldukça uzaktı. Yine de Schweigger'in çevirisi, Kur'an'ın Almanca okuyucuya sunulan ilk tam metni oldu ve 17. yüzyılda birkaç kez yeniden basıldı.

Schweigger, çevirisinin önsözünde İslam'ı eleştirmekle birlikte, Hristiyanların karşılarındaki inancı doğrudan kaynağından tanıması gerektiğini savundu. Bu yaklaşım, dönemin Avrupa'sında Osmanlı ve İslam hakkında bilgi edinme çabasının bir parçasıydı.

Kitabın dağıldığı yerler

Schweigger'in kitabının ilk baskılarının nüshaları bugün Avrupa'nın pek çok kütüphanesinde korunur: Bavyera Devlet Kütüphanesi (München), Württemberg Eyalet Kütüphanesi (Stuttgart), Avusturya Ulusal Kütüphanesi (Viyana) ve Herzog August Kütüphanesi (Wolfenbüttel) bunların başında gelir. Bu nüshaların bir kısmı sayısallaştırılmıştır. Kitaptaki gravürler, Osmanlı kıyafet tarihini çalışanlar için sıkça başvurulan bir kaynaktır. Schweigger'in Tübingen'e gönderdiği mektuplar ise Crusius'un mirasıyla birlikte Tübingen Üniversitesi Kütüphanesi'nde yer alır.

Bir papazın bıraktığı görsel arşiv

Salomon Schweigger, bir elçilik papazı olarak İstanbul'a gitti ve geride Osmanlı dünyasının en zengin resimli tasvirlerinden birini bıraktı. Kitabı, Balkan yollarından İstanbul sokaklarına, Rum kiliselerinden derviş tekkelerine kadar geniş bir alanı kapsar. Gravürleri, dört yüzyıl sonra hâlâ Osmanlı toplumunun görünümünü anlamak için kullanılıyor.

Bize göre Schweigger'in değeri, gördüğü her şeyi kaydetme merakındadır. Önyargılarını gizlemez; ama bu önyargılar, gözlemlerinin ayrıntısını gölgelemez. Nürnberg'de basılan bu kitap, Osmanlı tarihini yalnızca Osmanlı kaynaklarından değil, onu dışarıdan izleyenlerin kayıtlarından da okumamız gerektiğini hatırlatan değerli bir tanıktır.