Ahmet Muhtar Mollaoğlu (1870-1934): Hariciye vekili, Moskova elçisi ve ilk Washington büyükelçisi

Çanakkaleli bir diplomat

Ahmet Muhtar Mollaoğlu, Osmanlı hariciyesinden yetişmiş, Kurtuluş Savaşı sırasında kısa bir süre Ankara hükûmetinin Hariciye Vekilliği'ni yürütmüş ve Türkiye'nin Amerika Birleşik Devletleri'ndeki ilk büyükelçisi olmuş bir diplomattır. Uzun meslek hayatı boyunca Stockholm'den Budapeşte'ye, Atina'dan Lahey'e, Kiev'den Moskova'ya kadar pek çok başkentte görev yaptı. Onun Washington'daki görevi, 1917'de kesilen Türk-Amerikan ilişkilerinin yeniden kurulmasının ve Cumhuriyet'in Atlantik ötesine açılmasının simgesi oldu.

Ahmet Muhtar, 8 Kasım 1870'te Çanakkale'de doğdu. Mekteb-i Mülkiye ve Mekteb-i Hukuk'tan mezun oldu. 1892 tarihli bir hâl tercümesinde Arapça ve Farsçaya aşina olduğu, İngilizce ve Fransızca bildiği kaydedilmiştir.

Osmanlı hariciyesinde

Ahmet Muhtar Bey, meslek hayatına Stockholm Elçiliği'nde ikinci kâtip olarak başladı ve aynı elçilikte başkâtipliğe yükseldi. Ardından Bâbıâli'de istişare muavinliği ve Sadaret tercümanlığı yaptı. Budapeşte başşehbenderliği, Atina elçiliği ve Lahey elçi vekilliği gibi görevlerde bulundu. Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda, 1918'de, Rusya'dan ayrılarak bağımsızlığını ilan eden Ukrayna'nın başkenti Kiev'de Osmanlı elçisi oldu.

Mondros Mütarekesi'nden sonra İstanbul'a dönen Ahmet Muhtar Bey, Osmanlı Mebusan Meclisi'nin dördüncü döneminde İstanbul mebusu seçildi. Bu meclis, Ocak 1920'de Misak-ı Millî'yi kabul etmiş, ancak Mart 1920'de İstanbul'un işgaliyle dağıtılmıştı. Ahmet Muhtar Bey de pek çok mebus gibi Ankara'ya geçti ve Büyük Millet Meclisi'nin birinci döneminde İstanbul milletvekili oldu.

Hariciye Vekilliği

Şubat-Mart 1921'de Londra'da toplanan konferansa Hariciye Vekili Bekir Sami Bey başkanlığında bir heyet katıldı. Bekir Sami Bey Londra'dayken Ahmet Muhtar Bey ona vekâlet etti. Bekir Sami Bey'in Londra'da İngiltere, Fransa ve İtalya ile imzaladığı ve Meclis'in onayını almayan anlaşmalar sert eleştirilere yol açtı. Bekir Sami Bey 8 Mayıs 1921'de istifa etti. Bu tarihten İkinci İcra Vekilleri Heyeti'nin dağıldığı 19 Mayıs 1921'e kadar Ahmet Muhtar Bey Hariciye Vekilliği'ni asaleten yürüttü. Bu nedenle Türkiye'nin dışişleri bakanları arasında sayılır.

Büyük Millet Meclisi'nin birinci döneminde Ahmet Muhtar Bey, Hariciye Encümeni'nin başkanlığını da yaptı. Bu görev, Ankara hükûmetinin dış politikasının Meclis'teki tartışmalarında önemli bir rol oynamasını sağladı.

Tiflis ve Moskova

Birinci dönem içinde Ahmet Muhtar Bey, Ankara hükûmetinin Tiflis temsilcisi ve ardından Moskova büyükelçisi olarak görevlendirildi. Bu görevler, Ankara'nın Sovyet Rusya ve Kafkas cumhuriyetleriyle ilişkilerinin en yoğun olduğu döneme denk geliyordu. Sovyet yardımlarının düzenli ulaşması ve doğu sınırının güvenliği, Ankara hükûmeti için hayati önem taşıyordu. İkinci dönemde de İstanbul milletvekili seçildi.

1917'de kesilen ilişkiler

Osmanlı Devleti ile ABD arasındaki diplomatik ilişkiler, Birinci Dünya Savaşı sırasında, Nisan 1917'de kesilmişti. ABD, Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etmemişti; ancak Almanya'ya karşı savaşa girmesinden sonra İstanbul ile Washington arasındaki diplomatik bağ koptu. Lozan Konferansı'na gözlemci olarak katılan ABD, 1923'te Türkiye ile ayrı bir dostluk ve ticaret antlaşması imzaladı; ancak bu antlaşma 1927'de ABD Senatosu'nda onaylanmadı.

Senato'nun ret kararına rağmen iki ülke ilişkilerini yeniden kurmakta kararlıydı. 17 Şubat 1927'de iki hükûmet arasında teati edilen notalarla diplomatik ilişkiler yeniden kuruldu ve karşılıklı büyükelçi gönderilmesi kararlaştırıldı. ABD, Lozan'da gözlemci olarak bulunmuş olan Joseph Grew'u Ankara'ya ilk büyükelçi olarak gönderdi. Türkiye ise Ahmet Muhtar Bey'i Washington'a atadı.

Washington'da ilk Türk büyükelçisi

Ahmet Muhtar Bey, 1927'de Washington'a giderek görevine başladı. Bu, Cumhuriyet Türkiyesi'nin ABD'deki ilk büyükelçisi olarak, Amerikan kamuoyunda yeni Türkiye'yi tanıtmak gibi zor bir görevi de üstlenmesi anlamına geliyordu. Amerika'da Osmanlı Devleti hakkında yerleşik olumsuz bir imaj vardı ve büyükelçi, Atatürk'ün başlattığı devrimleri anlatarak bu imajı değiştirmeye çalıştı. Kadınlara tanınan haklar, laik hukuk düzeni, harf devrimi ve modern eğitim, Amerikan basınında ilgi çeken konular oldu.

Ahmet Muhtar Bey, Washington'daki görevini 1934'e kadar sürdürdü. Yerine, Avrupa'nın üç büyük başkentinde büyükelçilik yapmış olan Münir Ertegün atandı. Ahmet Muhtar Bey, Türkiye'ye döndükten sonra IV. Dönem ara seçimiyle Kastamonu milletvekili seçildi. 3 Temmuz 1934'te Ankara Numune Hastanesi'nde zatürreden öldü. Soyadı Kanunu uygulanmaya başlamadan önce öldüğü için Mollaoğlu adı, sonradan ailesine atfedilen bir aile adı olarak anılır.

Yeni Türkiye'nin Amerika'daki imajı

Ahmet Muhtar Bey'in Washington'a vardığı yıllarda Amerika'da Türkiye hakkında bilgi oldukça sınırlıydı. Amerikalı misyonerlerin ve bazı basın organlarının Osmanlı dönemine ait anlatıları, kamuoyunda etkiliydi. Büyükelçi, konferanslar vererek, gazetecilerle görüşerek ve Amerikan üniversitelerinin ilgisini çekerek yeni Türkiye'yi tanıtmaya çalıştı. 1929'da başlayan Büyük Buhran, iki ülke arasındaki ticaret ilişkilerini olumsuz etkiledi; ancak 1929'da iki ülke arasında bir ticaret anlaşması imzalanarak ekonomik ilişkilerin hukuki çerçevesi oluşturuldu.

Bu dönemde Amerikan iş dünyasının da Türkiye'ye ilgisi arttı. Demiryolu, liman ve sanayi projelerinde Amerikan şirketlerinin rol alması gündeme geldi. Ahmet Muhtar Bey, bu ilginin somut iş birliklerine dönüşmesi için çalıştı.

Ailesi

Ahmet Muhtar Bey, Hatice Kerime Hanım ile evliydi ve iki kızı vardı. Büyük kızı Fahire Hanım, Meclis'in ilk döneminde İzmir milletvekili olan Ali Enver Tekand ile, küçük kızı Fatma Feriha Hanım ise Cumhuriyet döneminin önemli diplomatlarından İsmail Nebi Batı ile evlendi.

İmparatorluktan Cumhuriyet'e bir diplomat

Ahmet Muhtar Mollaoğlu'nun meslek hayatı, Osmanlı hariciyesinin deneyiminin Cumhuriyet diplomasisine nasıl aktarıldığının güzel bir örneğidir. İsveç'ten Ukrayna'ya kadar uzanan görevlerle edindiği tecrübe, Ankara hükûmetinin en zor günlerinde Hariciye Vekilliği'ne, ardından Moskova'ya ve sonunda Washington'a uzanan bir yolu mümkün kıldı. Her durakta, yeni devletin tanınması ve ilişkilerinin genişlemesi için çalıştı.

Washington'daki görevi, onun hayatının en sembolik aşamasıydı. 1917'de kopan bağların yeniden kurulması, Senato'nun Lozan sonrası antlaşmayı reddetmesine rağmen iki ülkenin diplomatik yolla ilişkileri sürdürme kararlılığının ürünüydü. İlk büyükelçi olarak Ahmet Muhtar Bey, sonraki on yıllarda Türk dış politikasının en önemli eksenlerinden birine dönüşecek Türk-Amerikan ilişkilerinin ilk taşlarını döşedi.