#1Kadınların seçme ve seçilme hakkı tek bir günde gelmedi, üç adımda geldi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
1930 belediye seçimlerinde Artvin'in Yusufeli ilçesine bağlı Kılıçkaya beldesinde seçilen Sadiye Hanım, Türkiye'nin ilk kadın belde belediye başkanı oldu. Aydın Çine'ye bağlı Demirdere köyünde yaklaşık 500 oy alan Gül Esin ilk kadın muhtar oldu.
Türkiye'de kadın hakları maddesi, kadınların siyasi ve mesleki hayatta hak talep etmelerinin örneklerine 1908-1914 yıllarından itibaren rastlandığını, ancak bu alandaki önemli gelişmelerin 1923 sonrasında gerçekleştiğini belirtiyor. Aynı madde, 1916'da ilk kız lisesinin açıldığını, 1917'de kızlar için bir ticaret şubesi kurulduğunu ve 1918'de erkek ilkokullarında kadın öğretmenlerin ders verebileceğine karar verildiğini aktarıyor. Yani siyasi haklar konuşulmaya başladığında, eğitimli kadınlardan oluşan bir kuşak zaten vardı.
Kadınlar Halk Fırkası
Bu kuşağın önde gelen isimlerinden biri Nezihe Muhiddin'di. 1889'da İstanbul'da doğan Nezihe Muhiddin, 1909'da Kız İdadisi'nde fen öğretmeni olarak çalışmaya başlamış, yirmi roman ve üç yüz kadar öykü yazmış bir yazardı.
1923'te, Cumhuriyet henüz ilan edilmemişken, Nezihe Muhiddin ve on üç arkadaşı kadınların siyasi hakları için bir toplantı düzenlemeye karar verdi. Toplantı 15 Haziran 1923'te Darülfünun Konferans Salonu'nda yapıldı ve "Kadınlar Halk Fırkası" adıyla bir parti kurulmasına karar verildi. Parti, Cumhuriyet Halk Fırkası'ndan bile önce kuruluş dilekçesini verdi. Ancak dilekçeye sekiz ay sonra olumsuz yanıt geldi: valilik, 1909 tarihli seçim kanununa göre kadınların siyasi temsilinin mümkün olmadığını gerekçe gösterdi.
1927 seçimleri öncesinde Türk Kadınlar Birliği dört kadın adayı kamuoyuna açıkladı; Nezihe Muhiddin bunlardan biriydi. Gelen olumsuz tepkiler üzerine Birlik temmuz ayında aday göstermekten vazgeçtiğini duyurdu, ama seçme ve seçilme hakkı için kampanyayı sürdürdü. Ağustosta valilik dernek merkezinin aranmasını emretti. Yolsuzluk iddiaları yeniden gündeme getirildi ve 26 Eylül 1927'deki kongrede Saime Hanım yeni başkan seçilirken Nezihe Muhiddin birlikten ihraç edildi. Hakkında açılan davalardan ancak 1929 Af Kanunu ile kurtulabildi; bir süre sessizliğe çekildi ve geçimini öğretmenlik yaparak sağladı.
Hikâyenin dikkat çekici yanı, haklar tanındığında Nezihe Muhiddin'in yine sahnede olmasıdır. 5 Aralık 1934'te kadınlara seçme ve seçilme hakkı veren değişiklik mecliste kabul edildikten sonra, 1935 seçiminde İstanbul'dan bağımsız aday oldu. 10 Şubat 1958'de İstanbul'da öldü ve Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.
Kadınların siyasal hakları tek seferde değil, üç aşamada tanındı. Türkiye'de kadın hakları maddesine göre 1930'da çıkarılan Belediye Kanunu ile kadınlar belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. 1933'te Köy Kanunu'nda yapılan değişiklikle köylerde muhtar ve ihtiyar meclisi üyesi olabilme hakkı verildi. 1934'te yapılan Anayasa değişikliğiyle milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. 8 Şubat 1935'te yapılan V. Dönem seçimleriyle 17 kadın milletvekili ilk kez meclise girdi.
- 3 Nisan 1930: Belediye Kanunu ile belediye seçimlerinde seçme ve aday olma hakkı.
- 26 Ekim 1933: 2329 sayılı kanunla köy muhtarlığına ve ihtiyar heyetlerine seçilme hakkı.
- 5 Aralık 1934: Anayasa ve seçim kanunundaki değişiklikle milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
1930 belediye seçimlerinde Artvin'in Yusufeli ilçesine bağlı Kılıçkaya beldesinde seçilen Sadiye Hanım, Türkiye'nin ilk kadın belde belediye başkanı oldu. Aydın Çine'ye bağlı Demirdere köyünde yaklaşık 500 oy alan Gül Esin ilk kadın muhtar oldu.
Tarih notu
Hakların arka planıKadınlar 1923'te Nezihe Muhiddin önderliğinde Kadınlar Halk Fırkası'nı kurmak istemiş, ama 1909 seçim kanunu yüzünden bu girişim Türk Kadınlar Birliği adlı bir derneğe dönüşmüştü. 1934 değişikliğinden sonraki ilk genel seçimde 17 kadın milletvekili TBMM'ye girdi.
Türkiye'de kadın hakları maddesi, kadınların siyasi ve mesleki hayatta hak talep etmelerinin örneklerine 1908-1914 yıllarından itibaren rastlandığını, ancak bu alandaki önemli gelişmelerin 1923 sonrasında gerçekleştiğini belirtiyor. Aynı madde, 1916'da ilk kız lisesinin açıldığını, 1917'de kızlar için bir ticaret şubesi kurulduğunu ve 1918'de erkek ilkokullarında kadın öğretmenlerin ders verebileceğine karar verildiğini aktarıyor. Yani siyasi haklar konuşulmaya başladığında, eğitimli kadınlardan oluşan bir kuşak zaten vardı.
Kadınlar Halk Fırkası
Bu kuşağın önde gelen isimlerinden biri Nezihe Muhiddin'di. 1889'da İstanbul'da doğan Nezihe Muhiddin, 1909'da Kız İdadisi'nde fen öğretmeni olarak çalışmaya başlamış, yirmi roman ve üç yüz kadar öykü yazmış bir yazardı.
1923'te, Cumhuriyet henüz ilan edilmemişken, Nezihe Muhiddin ve on üç arkadaşı kadınların siyasi hakları için bir toplantı düzenlemeye karar verdi. Toplantı 15 Haziran 1923'te Darülfünun Konferans Salonu'nda yapıldı ve "Kadınlar Halk Fırkası" adıyla bir parti kurulmasına karar verildi. Parti, Cumhuriyet Halk Fırkası'ndan bile önce kuruluş dilekçesini verdi. Ancak dilekçeye sekiz ay sonra olumsuz yanıt geldi: valilik, 1909 tarihli seçim kanununa göre kadınların siyasi temsilinin mümkün olmadığını gerekçe gösterdi.
Ek bilgi
1927'deki girişimKadınlar Halk Fırkası bunun üzerine bir derneğe dönüştü. Türk Kadınlar Birliği 7 Şubat 1924'te kuruldu ve başkanlığını Nezihe Muhiddin üstlendi. 1925'te Birlik, Nezihe Muhiddin ile Halide Edib'i milletvekilliğine aday gösterdi; amaç seçim döneminde konuyu gündeme taşımaktı. Adaylıklar Cumhuriyet Halk Fırkası tarafından kabul edilmedi. Nezihe Muhiddin 1925'te "Türk Kadın Yolu" dergisini çıkardı; dergi otuz sayı yayımlandı.
1927 seçimleri öncesinde Türk Kadınlar Birliği dört kadın adayı kamuoyuna açıkladı; Nezihe Muhiddin bunlardan biriydi. Gelen olumsuz tepkiler üzerine Birlik temmuz ayında aday göstermekten vazgeçtiğini duyurdu, ama seçme ve seçilme hakkı için kampanyayı sürdürdü. Ağustosta valilik dernek merkezinin aranmasını emretti. Yolsuzluk iddiaları yeniden gündeme getirildi ve 26 Eylül 1927'deki kongrede Saime Hanım yeni başkan seçilirken Nezihe Muhiddin birlikten ihraç edildi. Hakkında açılan davalardan ancak 1929 Af Kanunu ile kurtulabildi; bir süre sessizliğe çekildi ve geçimini öğretmenlik yaparak sağladı.
Hikâyenin dikkat çekici yanı, haklar tanındığında Nezihe Muhiddin'in yine sahnede olmasıdır. 5 Aralık 1934'te kadınlara seçme ve seçilme hakkı veren değişiklik mecliste kabul edildikten sonra, 1935 seçiminde İstanbul'dan bağımsız aday oldu. 10 Şubat 1958'de İstanbul'da öldü ve Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Haklar sırayla tanındıKadınlar Halk Fırkası ile Türk Kadınlar Birliği'nin ilişkisi kaynaklarda farklı anlatılır. Kadınlar Halk Fırkası maddesinin girişi iki adı aynı yapının iki ismi gibi verirken, Nezihe Muhiddin maddesi Birliğin 7 Şubat 1924'te ayrı bir dernek olarak kurulduğunu yazıyor. Bu yazıda ikinci anlatım esas alındı. Ayrıca "Cumhuriyet tarihinin ilk siyasal partisi" nitelemesi, partinin kurulamamış olması nedeniyle tartışmaya açıktır; doğru ifade "ilk parti kurma girişimlerinden biri"dir.
Kadınların siyasal hakları tek seferde değil, üç aşamada tanındı. Türkiye'de kadın hakları maddesine göre 1930'da çıkarılan Belediye Kanunu ile kadınlar belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. 1933'te Köy Kanunu'nda yapılan değişiklikle köylerde muhtar ve ihtiyar meclisi üyesi olabilme hakkı verildi. 1934'te yapılan Anayasa değişikliğiyle milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. 8 Şubat 1935'te yapılan V. Dönem seçimleriyle 17 kadın milletvekili ilk kez meclise girdi.
Tarih notu
Bu kazanımların uzun vadeli sonuçları da madde içinde yer alıyor: ilk kadın belediye başkanı Müfide İlhan 1950'de Mersin'den seçildi, ilk kadın bakan Türkan Akyol ise 1971'de göreve geldi.Kadın hakları takvimi:
- 15 Haziran 1923: Kadınlar Halk Fırkası kararı.
- 7 Şubat 1924: Türk Kadınlar Birliği.
- 17 Şubat 1926: Medeni Kanun'un kabulü.
- 1930: Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı.
- 1933: Köy muhtarlığı ve ihtiyar meclisi hakkı.
- 5 Aralık 1934: Milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
- 8 Şubat 1935: 17 kadın milletvekilinin seçilmesi.
- 1950: İlk kadın belediye başkanı Müfide İlhan (Mersin).
- 15 Haziran 1923: Kadınlar Halk Fırkası kararı.
- 7 Şubat 1924: Türk Kadınlar Birliği.
- 17 Şubat 1926: Medeni Kanun'un kabulü.
- 1930: Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı.
- 1933: Köy muhtarlığı ve ihtiyar meclisi hakkı.
- 5 Aralık 1934: Milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
- 8 Şubat 1935: 17 kadın milletvekilinin seçilmesi.
- 1950: İlk kadın belediye başkanı Müfide İlhan (Mersin).
Kaynaklar
- Vikipedi, Türkiye'de kadınlara seçme ve seçilme hakkının tanınması maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Türkiye'de kadın hakları maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Kadınlar Halk Fırkası maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Nezihe Muhiddin maddesi (tr.wikipedia.org)