Yusuf Kemal Tengirşenk: Moskova Antlaşması'nın imzacısı, Kurtuluş yıllarının Hariciye Vekili ve son kırk yılını kürsüde

Yusuf Kemal Tengirşenk, Türkçe Vikipedi'ye göre Osmanlı Meclis-i Mebûsanı'nda ve TBMM'nin ilk dönemlerinde milletvekilliği, İstanbul Barosu başkanlığı, farklı hükûmetlerde İktisat, Hariciye ve Adliye vekillikleri yapmış, 91 yıllık ömrünün son kırk yılını akademisyen olarak geçirmiş bir siyasetçidir. Adı bazı kaynaklarda Tengirşek biçiminde geçer. İngilizce Wikipedia onu Yusuf Kemal Bey başlığıyla anlatır ve Tengirşenk soyadını 1934 Soyadı Kanunu'ndan sonra aldığını belirtir. Kurtuluş Savaşı'nda Ankara'nın Doğu'daki en önemli imzasını atan heyetin başında o vardı.

Tıbbiye'den Hukuk Mektebi'ne

Türkçe Vikipedi'ye göre 1878'de Sinop'un Boyabat ilçesinde doğdu; babası kadı naibi Hasan Raci Efendi'dir. Kuleli Askerî İdadisi'ne girdi, sağlık nedenleriyle Askerî Tıbbiye'ye geçti. Burada rejime muhalif bazı arkadaşlarını ele vermediği için hapsedildi; Fizan'a sürülmek üzereyken sakatlığı ve bazı girişimler sayesinde çürüğe ayrıldı. İngilizce Wikipedia da II. Abdülhamid'e karşı geldiği için tutuklandığını, Fizan'a sürgüne mahkûm edildiğini, ama sağlığı kötü olduğu için affedildiğini yazar. Bir süre memleketinde kaldıktan sonra İstanbul Hukuk Mektebi'ne girdi ve 1904'te mezun oldu. Daha sonra Paris'te siyasi ve iktisadi bilimler alanında doktora yaptı.

1898'de Boyabat Mal Müdürü refikliğine atandıysa da 1899'da istifa etti. 1904'te avukatlığa başladı; aynı zamanda fakültede ceza hukuku muallim muavinliğine, sonra muallimliğe getirildi. II. Meşrutiyet'in ilanıyla 1908'de Kastamonu mebusu seçildi, ama 7 Kasım 1908'de istifa etti. 1908-1909'da İstanbul Barosu başkanıydı; 30 Eylül 1909'dan 31 Ağustos 1914'e kadar Avrupa'da talebe müfettişliği yaptı. 1 Haziran 1915'te umumi müfettişliğe, 23 Kasım 1915'te Adliye Nezareti müsteşarlığına atandı.

İstanbul'dan Ankara'ya, Ankara'dan Moskova'ya

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne yeniden Kastamonu mebusu olarak girdi. İstanbul'un işgali üzerine Ankara'ya gelerek Büyük Millet Meclisi'ne katıldı. İngilizce Wikipedia'ya göre 1. ve 2. İcra Vekilleri Heyeti'nde 3 Mayıs 1920'den 30 Mart 1921'e kadar İktisat Vekili oldu.

Türkçe Vikipedi'ye göre önce Hariciye Vekili Bekir Sami Bey ile birlikte delege olarak Moskova'ya gitti. Moskova Antlaşması maddesi bu ilk heyetin 19 Temmuz 1920'de Moskova'ya vardığını ve Sovyet Dışişleri Halk Komiseri Georgiy Çiçerin ile görüşmeye başladığını, ancak Çiçerin'in Kafkasya'daki bazı Türk bölgelerinin Ermenistan'a verilmesini istemesi üzerine imzadan vazgeçildiğini yazar. Yusuf Kemal daha sonra TBMM Delege Heyeti başkanı olarak Ali Fuat Paşa ve Dr. Rıza Nur ile birlikte yeniden Moskova'ya gitti ve TBMM Hükûmeti adına 16 Mart 1921'de Moskova Antlaşması'nı imzaladı.

Moskova Antlaşması'nda ne vardı?

Moskova Antlaşması maddesine göre antlaşmayı Türk tarafında Ali Fuat Paşa, Dr. Rıza Nur ve Yusuf Kemal; Rus tarafında Dışişleri Komiseri Çiçerin ve Merkez Komitesi üyesi Celalettin Korkmazov imzaladı. Metin 16 madde ve 3 ekten oluşur. İlk maddede tarafların çıkarlarını yansıtmayan, güce dayalı antlaşmaların geçersiz olduğu belirtilir ve yeni Türkiye'nin sınırları çizilir: Kars ve Ardahan sancakları Türkiye'ye geçerken Batum Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bırakılır. Üçüncü madde Azerbaycan denetiminde özerk bir Nahçıvan bölgesi kurulmasını öngörür. Madde, Batum'un bırakılmasına karşılık Rusya'nın Türkiye'ye belirli miktarda altın ve silah göndermesinde anlaşıldığını da yazar. Antlaşma Tüm Rusya Merkezî Yürütme Komitesi tarafından 20 Temmuz 1921'de, TBMM tarafından 31 Temmuz 1921'de onaylandı. Aynı yılın Ekim ayında imzalanan Kars Antlaşması'yla bugünkü doğu sınırı kesinleşti.

Hariciye Vekili ve Londra elçiliği

Hariciye Vekilliği Sakarya'dan Büyük Taarruz'a uzanan dönemi kapsar. Türkçe Vikipedi'ye göre 2 Ekim 1922'de vekillikten istifa etti. 1923'te Birleşik Krallık büyükelçiliğine atandıysa da büyükelçilik ile milletvekilliğinin birlikte yürütülemeyeceği kararı üzerine milletvekilliğini seçti. 1930'da ikinci kez Adliye Vekili oldu; İngilizce madde bunun 6. Türkiye Hükûmeti döneminde olduğunu belirtir.

Çok partili dönem ve kürsü

Türkçe Vikipedi'ye göre 1946 seçimlerinde DP listesinden VIII. Dönem Sinop milletvekili seçildi. 6 Ağustos 1946'da Kâzım Karabekir'e karşı DP'nin Meclis Başkanlığı adayı olarak 58 oy aldı. 1948'de DP'nin idare heyetinden, kısa süre sonra da partiden ayrılarak bağımsız kaldı. 1950'de siyaseti bıraktı ve Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde ekonomi profesörü oldu. 6 Ocak-25 Ekim 1961 arasında Temsilciler Meclisi'nde Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi temsilcisi olarak bulundu. İngilizce Wikipedia da bu görevden sonra siyasete dönmediğini yazar. 15 Nisan 1969'da Ankara'da öldü.