Ada Kaleh belgeleri: Tuna'da bir Osmanlı adası, 1878'den 1923'e hukuki belirsizlik ve 1970'teki son

Ada Kaleh, Tuna Nehri üzerinde, bugünkü Romanya ile Sırbistan sınırında bulunan küçük bir adaydı. Ada, Demirkapı boğazının hemen yakınında yer alıyordu. Osmanlı yönetiminde bir kale ve küçük bir Türk yerleşimi olarak varlığını sürdüren Ada Kaleh, Osmanlı'nın Balkanlardan çekilmesinden sonra da uzun süre ilginç bir hukuki belirsizlik içinde kaldı. 1970'te ise Demirkapı barajının yapımıyla adanın tamamı sular altında kaldı.

Ada Kaleh'in hikâyesi, Osmanlı belgeleri ve diplomatik yazışmalar açısından da ilginçtir. Bu yazıda adanın tarihini, Berlin Antlaşması'ndan sonraki belirsiz statüsünü, adanın belgelerdeki izlerini ve 1970'teki sonunu ele alıyoruz.

Adanın tarihi

Ada Kaleh, yüzyıllar boyunca Osmanlı ile Avusturya arasında el değiştiren stratejik bir noktaydı. Ada, Tuna'daki gemi trafiğini denetlemek için önemli bir konumdaydı. 17. yüzyılın sonunda Avusturyalılar adada bir kale inşa etti. 1738'de Osmanlılar adayı yeniden ele geçirdi ve 1739'daki Belgrad Antlaşması ile ada Osmanlı'da kaldı.

Sonraki yıllarda ada birkaç kez el değiştirse de 19. yüzyıla Osmanlı yönetiminde girdi. Adada bir cami, çarşı, kahvehaneler ve küçük bir Türk topluluğu bulunuyordu. Ada halkı, tütün ve meyve işleme gibi küçük işlerle geçimini sağlıyordu. Adada ayrıca yerel halk tarafından ziyaret edilen Miskin Baba türbesi de vardı.

Berlin'de unutulan ada

1878'deki Berlin Kongresi, Osmanlı'nın Balkanlardaki topraklarının büyük bir kısmını kaybetmesine yol açtı. Sırbistan ve Romanya bağımsızlıklarını kazandı. Ancak Berlin Antlaşması'nda Ada Kaleh'ten açıkça söz edilmedi. Bu nedenle ada, hukuken Osmanlı toprağı olarak kalmaya devam etti; ancak çevresindeki bütün topraklar artık başka devletlere aitti.

Belirsiz bir statü

1878'den sonra Ada Kaleh, Osmanlı'nın uzak bir uç noktası olarak yaşamaya devam etti. Ada halkı, Osmanlı tebaası olarak kalmayı sürdürdü. Osmanlı, adaya bir müdür ve küçük bir görevli kadrosu gönderdi. Ada halkı, bazı vergilerden ve askerlik yükümlülüklerinden muaf tutuldu. Bu muafiyetler, adanın küçük ekonomisi için önemliydi.

Bu dönemde ada ile İstanbul arasındaki yazışmalar, Osmanlı arşivlerinde izlenebilir. Ada halkının dilekçeleri, görevlilerin atanması, caminin onarımı ve adanın ihtiyaçlarına dair belgeler, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri'nde korunmaktadır. Bu belgeler, Osmanlı'nın çevresiyle bağlantısı kopmuş bu küçük toprak parçasını nasıl yönetmeye çalıştığını gösterir.

Birinci Dünya Savaşı ve sonrası

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından ada, Romanya'nın yönetimine girdi. 1920'deki Trianon Antlaşması ile adanın Romanya'ya ait olduğu kabul edildi. 1923'teki Lozan Antlaşması ile de Türkiye, eski Osmanlı topraklarına ilişkin haklarından vazgeçti. Böylece Ada Kaleh'in Osmanlı ile bağı hukuken de sona ermiş oldu.

Romanya yönetimi altında adada yaşayan Türk topluluğu, varlığını sürdürdü. Ada, iki dünya savaşı arasında Romanya'da bir turizm noktası hâline geldi. Ziyaretçiler, adanın camisini, çarşısını ve Doğu'yu andıran atmosferini görmek için adaya gelirdi. Adada üretilen lokum ve tütün ürünleri de ünlüydü.

Adanın gündelik hayatı

Ada Kaleh'te yaşayan topluluk, sayıca küçük olsa da kendine özgü bir hayat sürdürüyordu. 20. yüzyılın başında adada birkaç yüz kişinin yaşadığı belirtilir. Adanın ortasında bulunan cami, topluluğun hayatının merkeziydi. Caminin bir dönem Osmanlı'dan gönderilen büyük bir halıyla döşendiği anlatılır. Çarşıda küçük dükkânlar, kahvehaneler ve zanaatkârların atölyeleri bulunuyordu.

Adanın ekonomisinde tütün önemli bir yer tutuyordu. Ada, Romanya yönetimine girdikten sonra da tütün ve bazı ürünlerde gümrük ve vergi kolaylıklarından yararlanmayı sürdürdü. Bu kolaylıklar, adadaki küçük işletmelerin ayakta kalmasını sağladı. Ada halkı ayrıca balıkçılık, meyve yetiştiriciliği ve reçel, lokum gibi ürünlerin yapımıyla da geçimini sağlıyordu.

Adanın kale duvarları ve tabyaları, 18. yüzyıldan kalan askerî mimarinin izlerini taşıyordu. Bu yapılar zamanla askerî önemini yitirse de adanın görünümünü belirleyen başlıca unsurlar olarak kaldı. Ziyaretçilerin anlatımlarında ada, çoğu zaman Tuna'nın ortasında kalmış küçük bir Osmanlı kasabası olarak tasvir edilir.

Belgelerin dağınıklığı

Ada Kaleh'e ilişkin belgeler, birkaç farklı ülkenin arşivlerine dağılmıştır. 1878'e kadar olan döneme ait kayıtlar büyük ölçüde Osmanlı arşivlerindedir. 1878–1918 arasındaki döneme ait yazışmalar hem Osmanlı hem de Avusturya-Macaristan arşivlerinde bulunur. Romanya yönetimi dönemine ait belgeler ise Romanya arşivlerinde korunmaktadır. Bu dağınıklık, adanın tarihini bütünüyle yazmayı zorlaştırır; ancak aynı zamanda farklı devletlerin aynı küçük adaya nasıl baktığını karşılaştırma imkânı da sunar.

Suların altında kalan ada

1960'larda Romanya ve Yugoslavya, Tuna üzerinde ortak bir hidroelektrik santrali ve baraj inşa etmeye karar verdi. Demirkapı barajı olarak bilinen bu projenin tamamlanmasıyla Tuna'nın su seviyesi yükselecek ve Ada Kaleh sular altında kalacaktı. Ada halkı, adadan ayrılmak zorunda kaldı. Halkın bir kısmı Romanya'nın başka bölgelerine, bir kısmı ise Türkiye'ye göç etti.

Ada sular altında kalmadan önce kaledeki bazı yapıların taşlarının yakındaki Şimian adasına taşınması planlandı. Ancak bu plan, tam olarak gerçekleştirilemedi. 1970'te ada, Tuna'nın suları altında kayboldu.

Haritadan silinen bir uç nokta

Ada Kaleh'in hikâyesi, büyük antlaşmaların küçük yerleri nasıl unutabildiğini ya da belirsiz bırakabildiğini gösterir. Berlin Kongresi, Balkanların haritasını yeniden çizerken, Tuna'daki bu küçük adanın statüsünü açıkça belirlemedi. Bu belirsizlik, adanın kırk yılı aşkın bir süre boyunca çevresinden kopuk bir Osmanlı toprağı olarak kalmasına yol açtı.

Bu dönemde İstanbul ile ada arasındaki yazışmalar, Osmanlı'nın en uzak ve en küçük topraklarını bile yönetmeye devam ettiğini gösterir. Dilekçeler, atamalar ve cami onarımlarıyla ilgili belgeler, imparatorluğun kenarında yaşayan küçük bir topluluğun gündelik ihtiyaçlarını yansıtır.

Adanın 1970'te sular altında kalması ise bu hikâyeye kalıcı bir son verdi. Bugün Ada Kaleh'i yalnızca eski fotoğraflar, kartpostallar, arşiv belgeleri ve adadan göç edenlerin anlattıkları hatırlatıyor. Bu kaynaklar birlikte okunduğunda, haritadan silinen bir yerin hafızasını korumak mümkün olur; arşivdeki her dilekçe, artık var olmayan bir adanın sesini taşır. Ada Kaleh, büyük güçlerin masa başında çizdiği sınırların gölgesinde kalmış küçük toplulukların da tarihin bir parçası olduğunu hatırlatır; onların hikâyesini korumak, arşivleri ve hatıraları birlikte okumayı gerektirir.