Safiye Ali: Cumhuriyet'in ilk kadın hekimi, Cağaloğlu muayenehanesi ve Süt Damlası

"Safiye Ali Bey"

1928'de yayımlanan bir İstanbul ticaret yıllığında, şehrin muayenehane sahibi hekimleri sıralanıyordu. Listede bir isim dikkat çekiciydi: "Safiye Ali Bey". Yıllığı hazırlayanlar, bir hekimin kadın olabileceğini akıllarına bile getirmemiş, isminin sonuna alışkanlıkla "Bey" eklemişlerdi. Oysa Safiye Ali, o tarihte İstanbul'da muayenehanesi olan hekimler arasındaki tek kadındı.

Bu küçük hata, Cumhuriyet'in ilk yıllarında kadınların meslek hayatına girişinin ne kadar yeni ve ne kadar zorlu olduğunu çarpıcı biçimde gösteriyor. Safiye Ali, Haziran 1923'te Türkiye'nin ilk kadın hekimi olarak meslek iznini aldı; aynı zamanda kızlara tıp eğitimi veren ilk kadın öğretim üyesi oldu. Bu yazıda onun hayatını, verdiği mücadeleyi ve anne-çocuk sağlığı alanındaki hizmetlerini anlatıyoruz.

Valideçeşme'deki konak

Safiye Ali, 2 Şubat 1894'te İstanbul'da doğdu. Babası Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid'in yaverlerinden Ali Kırat Paşa, annesi Mekke şeyhülharemi Hacı Emin Paşa'nın kızı Emine Hasene Hanım'dı. Dört kız kardeşin en küçüğüydü. Babasını küçük yaşta kaybetti ve dedesinin Valideçeşme'deki konağında büyüdü.

Eğitimini İstanbul'daki Amerikan Kız Koleji'nde aldı ve Ocak 1916'da buradan mezun oldu. Kolej yıllarında hekim olmaya karar verdi. O dönemde kadın hastalar kadın hekimleri tercih ediyor, bu nedenle kadın hekimlere büyük ihtiyaç duyuluyordu. Ama İstanbul Darülfünunu'nun Tıp Fakültesi henüz kadın öğrenci kabul etmiyordu.

Savaş yıllarında Würzburg

Birinci Dünya Savaşı sürerken, maddi güçlüklere rağmen Almanya'ya gitti ve Würzburg Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne kaydoldu. Maarif Nazırı Ahmet Şükrü Bey'in desteğiyle devlet bursu aldı. Almancayı hızla öğrenerek derslere başladı. Bavyera Eğitim Bakanlığı, Amerikan Koleji mezunu olduğu için başta sınav belgelerini vermekte zorluk çıkardı. Safiye Ali sınavı birincilikle geçince ona "doktor adayı" unvanı verildi.

Tıp eğitiminin yanı sıra felsefe ve tarih dersleri de aldı. 1921'de bebeklerde beyin zarı kanaması üzerine yazdığı tezle diplomasını aldı. İstanbul'a döndükten kısa süre sonra kadın ve çocuk hastalıklarında uzmanlaşmak için yeniden Almanya'ya gitti. Burada Dr. Ferdinand Krekeler ile evlendi; eşi sonradan Ferdi Ali adını aldı.

Cağaloğlu'ndaki muayenehane

Haziran 1923'te, Lozan görüşmelerinin sürdüğü ve Cumhuriyet'in ilanına aylar kaldığı günlerde, Safiye Ali Türkiye'de hekimlik yapma iznini aldı. Eşiyle birlikte Cağaloğlu'nda bir muayenehane açtı ve o dönemin diğer hekimleri gibi gazetelere ilan verdi.

Başlangıç kolay olmadı. Varlıklı kadın hastalar, kadın olduğu için onun bilgisine güvenmiyordu. Yoksul hastalar gelse de kadın bir hekime tam muayene ücreti ödemek istemiyordu. Tıp çevrelerinden de destek görmedi. Safiye Ali buna, erkek meslektaşlarıyla aynı ücreti isteyerek cevap verdi. Ödeme gücü olmayan hastalar için istisnalar yapıyordu; ama eşit işe eşit ücret ilkesinden vazgeçmedi.

İstanbul'da beş yıl hekimlik yaptı. Bu sürede Amerikan Koleji bünyesinde açılan ilk kız tıp okulunda jinekoloji ve doğum dersleri verdi. Böylece Türkiye'de kızlara tıp eğitimi veren ilk kadın öğretim üyesi oldu.

Süt Damlası

Safiye Ali'nin adı en çok Süt Damlası ile anılır. Fransız Kızılhaçı tarafından kurulan ve 1925'te Himaye-i Etfal Cemiyeti'ne devredilen Süt Damlası Bakımevi, anne sütünden kesilmiş ve temiz süt bulamayan bebeklere steril süt sağlıyordu. Safiye Ali bakımevinin başına geçti ve gönüllü çalışmalarıyla kurumu etkili bir sağlık merkezine dönüştürdü.

Çalışmaları annelerin emzirmeye teşvik edilmesi, yetersiz beslenen çocukların sağlıklı beslenmesi için eğitimler ve bebek hijyeni üzerine yoğunlaştı. Savaş sonrası yıllarda bebek ölümlerinin azaltılması için steril sütün etkisini inceledi. Sütten kesilmiş bir yaşından büyük hasta ve zayıf çocuklar için Hilal-i Ahmer Hanımlar Merkezi bünyesinde Küçük Çocuklar Muayenehanesi'ni kurdu. Londra, Viyana ve Bolonya'daki kongrelerde Himaye-i Etfal Cemiyeti'ni temsil etti.

Mesleğinin zirvesindeyken Süt Damlası'ndan istifa etmek zorunda kaldı. İstifası hastaları arasında büyük üzüntü yarattı; kadınlar önce Hilal-i Ahmer binasının önünde, sonra yerine atanan hekimin evinin önünde toplandı. Eleştirmenleri bu toplanmaları onun düzenlediğini ileri sürdü; Safiye Ali bunu reddetti ve sorunun, kadınların başarısına tahammül edemeyenlerden kaynaklandığını söyleyerek istifasını geri almadı.

Kadın hareketinin içinde

Safiye Ali meslek hayatının yanında İstanbul'da gelişen kadın hakları hareketine de katıldı. Türk Kadınlar Birliği'nin Sıhhiye Komisyonu'nun başkanlığını üstlendi ve kadınların sağlık hizmetlerine erişimi ile fuhuşla mücadele konularında çalıştı. Kadınların seçme ve seçilme hakkı için verilen mücadeleyi destekledi.

Bu mücadele, Atatürk döneminin kadın haklarına ilişkin büyük adımlarıyla aynı yıllara denk geliyordu. 1926'da Medeni Kanun kabul edildi, 1930'da kadınlara belediye seçimlerinde, 1934'te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı. Safiye Ali gibi meslek kadınları, bu yasal değişikliklerin toplumsal hayatta karşılık bulmasının öncüleriydi.

Dortmund'da son yıllar

Kendisine kanser teşhisi konulmasının ardından Türkiye'den ayrıldı ve Almanya'ya yerleşti. İkinci Dünya Savaşı yıllarında da sağlığı elverdiği sürece hekimliği sürdürdü. 5 Temmuz 1952'de Dortmund'da 58 yaşında öldü.

Eşit ücret ilkesinin öncüsü

Safiye Ali'nin hikâyesinde en çok dikkat çeken ayrıntı, kadın olduğu için daha düşük ücret ödemek isteyen hastalara verdiği cevaptır. Bir hekimin emeği, cinsiyetiyle değil bilgisi ve hizmetiyle ölçülmeliydi. Bugün çok açık görünen bu ilke, 1920'lerin İstanbul'unda cesaret isteyen bir tavırdı.

Onun mücadelesi, Cumhuriyet'in kadın haklarına ilişkin yasal düzenlemelerinin toplumsal hayatta nasıl karşılık bulduğunu gösteren somut bir örnek. Yasalar kadınlara yeni haklar tanıyordu; ama bu hakların kullanılması, Safiye Ali gibi kadınların gündelik hayatta verdiği sabırlı mücadeleyle mümkün oldu. Bir ticaret yıllığına "Bey" diye yazılan bu hekim, birkaç yıl içinde binlerce annenin ve bebeğin güvendiği bir isim haline geldi.

Süt Damlası'ndaki çalışmaları ise sağlık hizmetinin yalnızca tedaviden ibaret olmadığını, eğitim ve koruma ile birlikte düşünülmesi gerektiğini gösterdi. Annelere emzirmenin önemini anlatan, bebek hijyeni üzerine kurslar düzenleyen bir hekim, toplum sağlığı anlayışının Türkiye'deki ilk uygulayıcılarından biriydi. Safiye Ali'nin mirası, hem kadın hekimlerin mesleğe kabulünde hem de anne-çocuk sağlığı alanında hâlâ yaşıyor.