İzmit basın toplantısı (16-17 Ocak 1923): Annesinin ölüm haberine rağmen süren altı saatlik söyleşi

Bir gece, bir köşk, bir avuç gazeteci

16 Ocak 1923 akşamı, İzmit'teki Kasr-ı Hümayun'un alt katındaki büyük salonda olağanüstü bir toplantı başladı. Mustafa Kemal Paşa, İstanbul'un önde gelen gazetelerinin başyazarlarını ve yazarlarını kabul etmişti. Saat 21.30'da başlayan toplantı, neredeyse sabaha kadar, yaklaşık altı saat sürdü. Bu sürede Lozan'dan hilafete, başkentin neresi olacağından kurulacak yeni partiye kadar Türkiye'nin geleceğini belirleyecek pek çok konu konuşuldu.

Toplantının bir yanı da insani bakımdan dikkat çekicidir: Mustafa Kemal Paşa, annesi Zübeyde Hanım'ın İzmir'de vefat ettiği haberini almıştı. Buna rağmen programını bozmadı ve gazetecilerle görüşmeyi sürdürdü.

Davetliler

Toplantının daveti, Büyük Millet Meclisi Hükûmeti'nin İstanbul temsilcisi Dr. Adnan (Adıvar) Bey ve eşi Halide Edip (Adıvar) Hanım aracılığıyla gazetecilere ulaştırıldı. Toplantıya katılanlar arasında Vakit başyazarı Ahmet Emin (Yalman), Tevhid-i Efkâr başyazarı Velid Ebüzziya, İleri başyazarı Suphi Nuri (İleri), İkdam yazarı Yakup Kadri (Karaosmanoğlu), Tanin yazarı İsmail Müştak (Mayakon), Akşam yazarı Falih Rıfkı (Atay) ve Yenigün başyazarı Yunus Nadi (Abalıoğlu) vardı. Kızılay Başkanı Hamit (Hasancan) Bey de toplantıdaydı. İleri gazetesinin İzmit muhabiri Kılıçzade Hakkı Bey de yerel bir gazeteci olarak hazır bulundu. Dört kişilik bir ekip görüşmeleri not etti.

Bu isimler, dönemin İstanbul basınının en etkili kalemleriydi. Bir bölümü Millî Mücadele'yi baştan beri desteklemiş, bir bölümü ise Ankara'ya karşı daha mesafeli bir tutum izlemişti. Mustafa Kemal Paşa, bu farklı eğilimlerden gazetecileri aynı masada toplayarak İstanbul kamuoyuna doğrudan seslenmeyi amaçlıyordu.

Batı Anadolu gezisinin ilk durağı

İzmit toplantısı, Mustafa Kemal Paşa'nın 14 Ocak 1923'te Ankara'dan başlayan ve otuz beş gün süren Batı Anadolu gezisinin ilk önemli durağıydı. Mustafa Kemal Paşa bu gezinin amacını Nutuk'ta şöyle açıklar: saltanatın kaldırılmasından ve halifelik makamının yetkisiz kalmasından sonra halkla yakından görüşmek, Meclis'in son yılına girmesi nedeniyle Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni siyasi bir partiye dönüştürme kararını halkla paylaşmak ve zaferden sonra eğitime başlamış olan orduyu yakından görmek. Gezide Eskişehir, İzmit, Bursa ve Balıkesir'de halkla saatler süren toplantılar yaptı ve soruları serbestçe cevapladı.

Konuşulan konular

Toplantıda Mustafa Kemal Paşa önce gazetecilerin sorularını aldı, bu sorulara göre konuşulacak konuları belirledi ve ardından ana başlıklar altında ayrıntılı açıklamalar yaptı. Misak-ı Millî çerçevesinde Batı Trakya'nın durumu, Lozan Konferansı ve barış şartları, hükûmet merkezinin neresi olacağı, Büyük Millet Meclisi'nin iç yapısı ve işleyişi, kadınların mebus olup olamayacağı, nüfus ve göç meseleleri ve dış politikaya ilişkin pek çok soru ele alındı.

Mustafa Kemal Paşa'nın yönlendirmesiyle hilafet ve saltanat meseleleri de gündeme geldi. Bu konudaki uzun açıklamaları, halifeliğin geleceğine ilişkin güçlü işaretler taşıyordu. Mustafa Kemal Paşa, Meclis'teki İkinci Grup'un muhalefetini kişisel yönleriyle Başkomutanlık tartışmalarına, özünde ise hilafet hakkındaki görüşlere bağladı.

Başkent İstanbul olmayacak

Toplantının en dikkat çekici açıklamalarından biri, hükûmet merkezine ilişkindi. Mustafa Kemal Paşa, savaş koşullarının ve mücadelenin Ankara'yı zaten merkez yaptığını, Ankara'nın imarı için çalışmalara başlandığını söyledi ve İstanbul'un hükûmet merkezi olamayacağını açıkça ifade etti. İstanbul'daki gazeteciler için bu, beklenmedik bir açıklamaydı. Yüzyıllardır imparatorluğun başkenti olan şehrin yeni devletin merkezi olmayacağı, birkaç ay sonra, 13 Ekim 1923'te Meclis kararıyla kesinleşecekti.

Zübeyde Hanım ve o gece

Zübeyde Hanım, 14 Ocak 1923'te İzmir'de, Karşıyaka'daki evinde vefat etti. Mustafa Kemal Paşa, oğlunun Batı Anadolu gezisine çıktığı gün hayata gözlerini yuman annesinin ölüm haberini yolda aldı. Annesiyle ilişkisi, yıllarca süren savaşlar ve ayrılıklarla dolu olmuştu. Zübeyde Hanım, oğlunun zaferini görmüş, ancak Cumhuriyet'in ilanına yetişememişti.

Mustafa Kemal Paşa, bu acı habere rağmen İzmit'teki programını iptal etmedi. Ülkenin geleceğine ilişkin önemli konuların görüşüleceği toplantıyı ertelemek yerine sürdürmeyi seçti. Gezinin ilerleyen günlerinde İzmir'e ulaştığında annesinin kabrini ziyaret etti. Bu ziyaret sırasında yaptığı konuşmada annesinin kaybının acısını milletin kurtuluşuyla birlikte andı.

Bu ayrıntı, İzmit toplantısını kuru bir siyasi görüşmenin ötesine taşır. Altı saat boyunca soruları cevaplayan, başkentten hilafete kadar en çetin meseleleri anlatan bir liderin aynı gece annesinin yasını tuttuğunu bilmek, o günlerin ağırlığını daha iyi anlamamızı sağlar.

Basın aracılığıyla kamuoyu

Toplantıya katılan gazeteciler, edindikleri bilgileri günlerce gazetelerinde ayrıntılarıyla yazdı. Böylece Mustafa Kemal Paşa'nın İzmit'te dile getirdiği düşünceler, İstanbul'un geniş okur kitlesine ulaştı. Bu yazılar, saltanatın kaldırılmasından sonra İstanbul'da oluşan belirsizlik ortamında yeni dönemin işaretlerini kamuoyuna duyurdu.

Toplantı, Mustafa Kemal Paşa'nın basınla ilişkisinin de önemli bir örneğiydi. Gazetecileri yalnızca dinleyici olarak değil, kamuoyuna açıklama yapacak muhataplar olarak gördü. Sorulara açık cevaplar verdi, kendi görüşlerini ayrıntılı biçimde anlattı.

Gelecek devrimlerin habercisi

İzmit basın toplantısı, Türkiye'nin 1923-1924 yıllarında yaşayacağı büyük dönüşümlerin habercisi olarak okunabilir. Başkentin Ankara olacağı, halifeliğin geleceğinin sorgulanacağı ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin bir siyasi partiye dönüşeceği, bu toplantıda açıkça ya da güçlü işaretlerle dile getirildi. Birkaç ay içinde Ankara başkent ilan edildi, Halk Fırkası kuruldu ve Cumhuriyet ilan edildi. Bir yıl sonra halifelik kaldırıldı.

Toplantının bir lider tarafından kamuoyu oluşturmanın seçkin bir örneği olduğu da açıktır. Mustafa Kemal Paşa, alacağı kararları önce basın aracılığıyla, ardından gezide doğrudan halkla paylaştı. Bu yöntem, yeni devletin kuruluş kararlarının toplumsal zeminini hazırladı. Annesini kaybettiği gece bile görüşmeyi sürdürmesi ise, o günlerde üstlendiği sorumluluğun ağırlığını hissettiren insani bir ayrıntıdır.