#1İzmir'in işgalinden iki hafta sonra Ayvalık'ta, İstanbul hükûmetinin "çatışmayın" emrine rağmen Yunan birliklerine ateş açan bir yarbay vardı: Ali Bey, sonraki adıyla Ali Çetinkaya. Türkçe Wikipedia onun bu nedenle Kurtuluş Savaşı'nda askerî anlamda "ilk kurşunu atan" kişi olarak kabul edildiğini yazar. Bu not, Ali Çetinkaya maddesine dayanarak Ayvalık direnişini ve onun Cumhuriyet'teki tartışmalı rolünü anlatıyor. İzmir'deki Hasan Tahsin olayı sitede ayrı bir konuda.
Arka plan: Afyonlu bir subay
Maddeye göre Ali Çetinkaya 1877'de Afyonkarahisar'da doğdu; babası demirci ustası Ahmet Efendi'dir. 1892'de Bursa Askerî İdadisi'ne girdi, 25 Aralık 1898'de Harp Okulu'ndan teğmen olarak çıktı ve Selanik'teki III. Ordu'ya atandı. Balkanlar'da Resneli Niyazi, Enver ve Ali Fethi gibi subaylarla tanıştı; 1907'de Manastır'da İttihat ve Terakki'ye katıldı. Trablusgarp'ta gönüllü olarak savaştı ve madde, burada Mustafa Kemal ile aynı cephede bulunduğunu yazar. Birinci Dünya Savaşı'nda Irak, Kafkasya ve Makedonya cephelerinde savaştı; Kût'ül-Amâre'de İngiliz birliğinin teslim alınmasına katkı verdi.
Mondros'tan sonra İstanbul'da Karakol Cemiyeti'nin kurucuları arasında, "Yediler" diye bilinen ilk faaliyet grubundaydı ve Anadolu'ya silah kaçırmaya çalıştı. İzmir'in işgalinden az önce Ayvalık'taki 172. Alay'ın komutanlığına getirildi.
Akış: Mayıs 1919, Ayvalık
Maddeye göre İzmir'in işgal haberi gelince Yarbay Ali teslim olmayı düşünmedi ve Ayvalık'ın da işgal edilebileceğini öngörerek hazırlığa başladı. İşbirlikçi olarak tanımlanan Kaymakam Osman Nuri'ye haber vermeden fazla silah ve cephaneyi daha güvenli bulduğu Kozak nahiyesine taşıdı. 16 Mayıs'ta bütün subayları toplayıp durumu anlattı; subaylar işgale karşı direneceklerine yemin etti.
23 Mayıs 1919'da Kozak nahiyesinin ileri gelenlerine bir "davetname" gönderdi. Mektupta Anadolu'nun kapısına düşman ayak bastığı, felaketin herkesi kapsadığı yazıyordu ve 150 kişilik bir gönüllü bölüğü kurulması için Mülazım Mahmud Efendi görevlendiriliyordu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
28 Mayıs'ta kaymakam Gömeç'e kaçtı. 29 Mayıs 1919 Perşembe günü Yunan kuvvetleri Ayvalık'a çıktı ve Ali Bey'in birlikleri ateş açtı. Madde, 172. Alay'ın ilk şehidinin 1. Tabur 1. Bölük'ten Mülazım-ı Sani Edirneli Fahri Efendi olduğunu yazar.
Emirler ve karşı emirler
Maddenin en çarpıcı bölümü, Ali Bey'in hem sivil hem askerî üstlerinden gelen emirlere karşı durmasıdır:
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Bluetime93. Dosya sayfası
Sonrası: Malta, İstiklal Mahkemesi, bakanlık
Maddeye göre Ali Bey Ekim 1919'da askerlikten istifa etti ve 1920'de son Meclis-i Mebusan'a Afyonkarahisar mebusu olarak girdi. İstanbul'un işgalinden sonra Malta'ya sürüldü; 1921'de serbest bırakılınca TBMM'nin birinci dönemine katıldı. Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda ve TBMM'nin I-VII. dönemlerinde mebus oldu.
Cumhuriyet döneminde adı tartışmalı olaylarla anıldı. Madde, 1925'te Meclis'te tartıştığı Ardahan mebusu Halit Paşa'yı öldürdüğünü, meşru müdafaa sayıldığı için kovuşturma yapılmadığını yazar. Şeyh Said İsyanı'ndan sonra kurulan ve 7 Mart 1927'ye kadar görev yapan İkinci Ankara İstiklal Mahkemesi'nin başkanıydı; Kılıç Ali ve Necip Ali ile birlikte "Üç Ali'ler" diye anıldı. Mahkeme, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasına yol açan davaya ve İzmir suikastı davasına baktı; madde, hukukçu olmamasına rağmen bu görevi yaptığını ve İskilipli Atıf'ın idam kararını verdiğini de belirtir.
16 Şubat 1934'te Bayındırlık Bakanı oldu ve 3 Nisan 1939'a kadar bu görevde kaldı; madde Ankara'daki resmî dairelerin çoğunun bu dönemde yapıldığını yazar. 1939-1940'ta Ulaştırma Bakanı oldu; Türkiye'nin ilk Ulaştırma Bakanı odur ve madde bu dönemde 1.200 km demiryolu yaptırdığını yazar. 1946'ya kadar Afyonkarahisar mebusu kaldı, ilk çok partili seçimde seçilemedi ve 21 Şubat 1949'da İstanbul'da öldü.
Kişiler
Ayvalık direnişi, Kuva-yı Milliye'nin henüz adı konmadan nasıl başladığını gösterir: bir alay komutanı, kendi hükûmetinin nazırına ve kendi tümen komutanına karşı, yerel eşraf ve gönüllülerle cephe kurdu. İstanbul'daki genelkurmayın ve harbiye nazırının onu onaylaması, hükûmetin içinde bile direnişe destek veren bir kanadın olduğunu ortaya koyar.
Bugünkü anlamı
Maddeye göre bugün Ayvalık'ta ilk kurşunun atıldığı yer olarak kabul edilen tepede, Türk Silahlı Kuvvetleri'ne ait ve onun adını taşıyan bir rehabilitasyon merkezi bulunuyor. Ali Çetinkaya'yı anlamak için hem Ayvalık'taki cesaretini hem de İstiklal Mahkemesi'ndeki sert rolünü birlikte okumak gerekiyor; ikisi de aynı adamın hayatı.
Arka plan: Afyonlu bir subay
Maddeye göre Ali Çetinkaya 1877'de Afyonkarahisar'da doğdu; babası demirci ustası Ahmet Efendi'dir. 1892'de Bursa Askerî İdadisi'ne girdi, 25 Aralık 1898'de Harp Okulu'ndan teğmen olarak çıktı ve Selanik'teki III. Ordu'ya atandı. Balkanlar'da Resneli Niyazi, Enver ve Ali Fethi gibi subaylarla tanıştı; 1907'de Manastır'da İttihat ve Terakki'ye katıldı. Trablusgarp'ta gönüllü olarak savaştı ve madde, burada Mustafa Kemal ile aynı cephede bulunduğunu yazar. Birinci Dünya Savaşı'nda Irak, Kafkasya ve Makedonya cephelerinde savaştı; Kût'ül-Amâre'de İngiliz birliğinin teslim alınmasına katkı verdi.
Mondros'tan sonra İstanbul'da Karakol Cemiyeti'nin kurucuları arasında, "Yediler" diye bilinen ilk faaliyet grubundaydı ve Anadolu'ya silah kaçırmaya çalıştı. İzmir'in işgalinden az önce Ayvalık'taki 172. Alay'ın komutanlığına getirildi.
Akış: Mayıs 1919, Ayvalık
Maddeye göre İzmir'in işgal haberi gelince Yarbay Ali teslim olmayı düşünmedi ve Ayvalık'ın da işgal edilebileceğini öngörerek hazırlığa başladı. İşbirlikçi olarak tanımlanan Kaymakam Osman Nuri'ye haber vermeden fazla silah ve cephaneyi daha güvenli bulduğu Kozak nahiyesine taşıdı. 16 Mayıs'ta bütün subayları toplayıp durumu anlattı; subaylar işgale karşı direneceklerine yemin etti.
23 Mayıs 1919'da Kozak nahiyesinin ileri gelenlerine bir "davetname" gönderdi. Mektupta Anadolu'nun kapısına düşman ayak bastığı, felaketin herkesi kapsadığı yazıyordu ve 150 kişilik bir gönüllü bölüğü kurulması için Mülazım Mahmud Efendi görevlendiriliyordu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
28 Mayıs'ta kaymakam Gömeç'e kaçtı. 29 Mayıs 1919 Perşembe günü Yunan kuvvetleri Ayvalık'a çıktı ve Ali Bey'in birlikleri ateş açtı. Madde, 172. Alay'ın ilk şehidinin 1. Tabur 1. Bölük'ten Mülazım-ı Sani Edirneli Fahri Efendi olduğunu yazar.
Emirler ve karşı emirler
Maddenin en çarpıcı bölümü, Ali Bey'in hem sivil hem askerî üstlerinden gelen emirlere karşı durmasıdır:
- 29 Mayıs: Kaçan kaymakam, Dahiliye Nazırı Ali Kemal'e telgraf çekip Yunan askerine ateş açıldığını ihbar etti. Nazır, Osmanlı'nın Yunanistan'la savaşta olmadığını, işgalin protesto edilmesinin yeterli olduğunu ve birliklerin geri çekilmesi gerektiğini bildirdi.
- 30 Mayıs: Ali Bey, böyle bir emir almadığını söyledi ve kaymakamı Gömeç'ten alıp İstanbul'a gönderdi.
- 2 Haziran: Bandırma'daki 61. Fırka komutan vekili Refet, üçüncü telgrafında çatışmanın caiz olmadığını, birliklerin Balıkesir ya da Soma yönünde güvenli bir mevziye çekilip yalnızca keşif kollarıyla temas kurmasını emretti.
- 7 Haziran: Ali Bey'in doğrudan Harbiye Nezareti'ne çektiği telgrafa Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi Cevat Paşa "tarz-ı hareketiniz tamamen tasvibe iktiran etmiştir" (tutumunuz tamamen onaylanmıştır) cevabını verdi.
- 9 Haziran: Harbiye Nazırı Şevket Turgut Paşa telgrafla Ali Bey'i kutladı ve madde, Bakanlar Kurulu'nda onu savunduğunu yazar.
Ek bilgi
10 Haziran 1919'da aynı gün iki zıt telgraf çekildi. Ali Bey Bergama'daki Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne ve belediye başkanına, ilerleyen Yunan kuvvetlerine "bütün mevcudiyetimizle" karşı koymalarını, aksi hâlde "kıyamete kadar lanetle" anılacaklarını yazdı. Dahiliye Nazırı Ali Kemal ise Bergama kaymakamına fiilî direnişin barış konferansındaki hukuki iddiaları zedeleyeceğini, yalnızca protesto edilmesini bildirdi. Madde, Bergama'da bazı ileri gelenlerin Yunan ordusunu şehre davet ettiğini de yazar.
Ek bilgi
Ali Bey anılarında, Ayvalık cephesine kolordunun "hiçbir suretle maddi ve manevi faydası olmadığını", yükün Burhaniye ve Edremit başta olmak üzere çevre kaza ve nahiyelerin omzunda kaldığını yazar.Hasan Tahsin maddesine göre gerçek adı Osman Nevres olan gazeteci, 15 Mayıs 1919 sabahı saat yedi buçuk sıralarında Kordonboyu'nda İzmir'e çıkan Yunan Efzon Alayı askerlerine ateş etti ve aynı gün öldü. Ayvalık'taki direniş bundan iki hafta sonra, bu kez düzenli bir alayın komutasında başladı.
Dikkat: yanlış bilinen
"İlk kurşun" nitelemesi kaynaklarda farklı kişilere verilir. Ali Çetinkaya maddesi onu Kurtuluş Savaşı'nın "askerî anlamda" ilk kurşununu atan kişi olarak tanımlar; sitede ayrı konuda anlatılan Hasan Tahsin ise 15 Mayıs 1919'da İzmir'de işgal günü ateş açan sivil gazeteci olarak anılır. İki nitelemenin farkı, birinin düzenli bir askerî birliğin direnişi, ötekinin bireysel bir eylem olmasından gelir. Maddenin Ayvalık bölümü ayrıca belgeleri yer yer şimdiki zaman kipinde, anlatı diliyle aktarır; tarihleri telgraf metinlerinden alıyoruz.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Bluetime93. Dosya sayfası
Sonrası: Malta, İstiklal Mahkemesi, bakanlık
Maddeye göre Ali Bey Ekim 1919'da askerlikten istifa etti ve 1920'de son Meclis-i Mebusan'a Afyonkarahisar mebusu olarak girdi. İstanbul'un işgalinden sonra Malta'ya sürüldü; 1921'de serbest bırakılınca TBMM'nin birinci dönemine katıldı. Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda ve TBMM'nin I-VII. dönemlerinde mebus oldu.
Cumhuriyet döneminde adı tartışmalı olaylarla anıldı. Madde, 1925'te Meclis'te tartıştığı Ardahan mebusu Halit Paşa'yı öldürdüğünü, meşru müdafaa sayıldığı için kovuşturma yapılmadığını yazar. Şeyh Said İsyanı'ndan sonra kurulan ve 7 Mart 1927'ye kadar görev yapan İkinci Ankara İstiklal Mahkemesi'nin başkanıydı; Kılıç Ali ve Necip Ali ile birlikte "Üç Ali'ler" diye anıldı. Mahkeme, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasına yol açan davaya ve İzmir suikastı davasına baktı; madde, hukukçu olmamasına rağmen bu görevi yaptığını ve İskilipli Atıf'ın idam kararını verdiğini de belirtir.
16 Şubat 1934'te Bayındırlık Bakanı oldu ve 3 Nisan 1939'a kadar bu görevde kaldı; madde Ankara'daki resmî dairelerin çoğunun bu dönemde yapıldığını yazar. 1939-1940'ta Ulaştırma Bakanı oldu; Türkiye'nin ilk Ulaştırma Bakanı odur ve madde bu dönemde 1.200 km demiryolu yaptırdığını yazar. 1946'ya kadar Afyonkarahisar mebusu kaldı, ilk çok partili seçimde seçilemedi ve 21 Şubat 1949'da İstanbul'da öldü.
Kişiler
- Ali Çetinkaya (1877-1949): Ayvalık Mıntıka Komutanı; sonra mebus, mahkeme başkanı ve bakan.
- Osman Nuri: Ayvalık kaymakamı.
- Ali Kemal: Direnişe karşı çıkan Dahiliye Nazırı.
- Cevat Paşa ve Şevket Turgut Paşa: Ali Bey'in tutumunu onaylayan genelkurmay başkanı ve harbiye nazırı.
- Edirneli Fahri Efendi: 172. Alay'ın ilk şehidi.
- İzmir'den Ayvalık'a: 14 gün (15-29 Mayıs 1919).
- Gönüllü bölüğü hedefi: 150 kişi.
- Mebusluk: Meclis-i Mebusan ve TBMM'nin 7 dönemi.
- Bayındırlık bakanlığı: 1934-1939.
- Ulaştırma bakanlığında yapılan demiryolu: 1.200 km.
Ayvalık direnişi, Kuva-yı Milliye'nin henüz adı konmadan nasıl başladığını gösterir: bir alay komutanı, kendi hükûmetinin nazırına ve kendi tümen komutanına karşı, yerel eşraf ve gönüllülerle cephe kurdu. İstanbul'daki genelkurmayın ve harbiye nazırının onu onaylaması, hükûmetin içinde bile direnişe destek veren bir kanadın olduğunu ortaya koyar.
Bugünkü anlamı
Maddeye göre bugün Ayvalık'ta ilk kurşunun atıldığı yer olarak kabul edilen tepede, Türk Silahlı Kuvvetleri'ne ait ve onun adını taşıyan bir rehabilitasyon merkezi bulunuyor. Ali Çetinkaya'yı anlamak için hem Ayvalık'taki cesaretini hem de İstiklal Mahkemesi'ndeki sert rolünü birlikte okumak gerekiyor; ikisi de aynı adamın hayatı.
Kaynaklar
- Vikipedi, Ali Çetinkaya maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Hasan Tahsin maddesi (tr.wikipedia.org)