"Johnnies ve Mehmetler" sözü: Anzak annelerine seslenen metin Atatürk'ün mü? 1934, Şükrü Kaya ve 1978 plaketi

Gelibolu'daki Anzak Koyu'nda, Avustralya'nın başkenti Canberra'daki Anzak Bulvarı'nda ve Yeni Zelanda'nın başkenti Wellington'da, Atatürk adını ve 1934 tarihini taşıyan aynı metin yazılıdır. Türkçesi en çok "Bu memleketin toprakları üstünde kanlarını döken kahramanlar! Burada dost bir vatanın toprağındasınız. Huzur ve sükûn içinde uyuyunuz. Sizler Mehmetçiklerle yan yana, koyun koyunasınız..." biçiminde bilinir. İngilizce kitabelerde ise Türkçe metinde bulunmayan bir cümle vardır: "There is no difference between the Johnnies and the Mehmets to us", yani "Bizim için Johnnyler ile Mehmetler arasında fark yoktur." Bu yazı, metnin nereden geldiğini ve hangi bölümünün tartışmalı olduğunu kaynaklara dayanarak anlatıyor.

Resmî anlatım: 18 Mart 1934

Türkiye'nin Canberra Büyükelçiliği'nin internet sitesindeki bilgi notu, metni "Atatürk'ün Anzak annelerine sözleri" başlığıyla verir. Nota göre bu sözler, Atatürk adına Dahiliye Vekili Şükrü Kaya tarafından Çanakkale Zaferi ve Şehitler Günü vesilesiyle 18 Mart 1934'te okundu. Not, İngilizce metni "Johnnies ve Mehmetler" cümlesiyle birlikte aktarır.

Türkçe Vikipedi'nin Canberra'daki anıtla ilgili maddesi de büstün üzerindeki metni Atatürk'ün sözleri olarak verir; ancak madde Türkçe metni aktarırken "Mehmetçiklerle yan yana, koyun koyunasınız" der ve "Johnnyler" sözcüğü bu metinde geçmez.

Metnin ilk kez görünmesi: 1953 röportajı

Guardian yazısına göre metnin kamuya açık kayıtlarda ilk göründüğü yer, Atatürk'ün ölümünün 15. yıldönümünde, Kasım 1953'te Dünya gazetesinde yayımlanan Şükrü Kaya röportajıdır. Kaya bu röportajda, 1934'te Atatürk'ün kaleme aldığı ve kendisine verdiği bir konuşmayı Gelibolu'da okuduğunu anlatır. Akademik bir incelemede aktarıldığına göre Kaya, Atatürk'ün ondan yalnız şehitlerimizi değil, bu topraklarda kan döken öbür kahramanları da anarak "bütün dünyaya hitap eder gibi" konuşmasını istediğini, kendisinin bu sözleri ancak Atatürk'ün söyleyebileceğini belirttiğini, Atatürk'ün ise üstelediğini ve akşam ona konuşmanın yazılı olduğu bir kâğıt verdiğini söyler.

Guardian'a göre bu röportajdaki metin "Mehmetçiklerle yan yana, koyun koyuna" yatan kahramanlardan söz eder; "Johnnyler ile Mehmetler arasında fark yoktur" cümlesi ise yoktur. Yazı, 1953 röportajı dışında, sözlerin 1934'te ya da Atatürk'ün 1938'deki ölümüne kadar başka bir zamanda söylendiğine dair bir kanıt bulunmadığını belirtir.

1934'te gerçekten ne oldu?

Guardian yazısı 1934 yılına ait kayıtları sıralar. Nisan-Mayıs 1934'te Duchess of Richmond adlı gemiyle 700 kişilik bir İngiliz, Avustralyalı ve Yeni Zelandalı heyet Çanakkale'ye geldi ve birçok noktaya çelenk koydu. Heyeti izleyen gazeteci ve Gelibolu gazisi Stanton Hope, Çanak valisinin başkanlığındaki bir Türk heyetinin de çelenk koyduğunu yazdı; ama yazılarında Kaya'nın bir konuşmasından söz etmedi. Hope'un aynı yıl yayımlanan kitabında Kaya'nın bir çelenk töreninde çekilmiş fotoğrafı vardır, ama konuşmaya değinilmez.

Yazıya göre Atatürk'ün o günlerde heyete gönderdiği mesaj çok kısaydı: "İçten telgrafınızdan çok duygulandım. Kutsal ziyaretiniz sırasında hepinize en iyi dileklerimi gönderiyorum." Daha önemlisi, Atatürk 1934 Anzak Günü için Melbourne'deki The Star gazetesinin isteği üzerine şu mesajı vermişti: "25 Nisan 1915'teki Gelibolu çıkarması ve yarımadada yapılan muharebeler asla unutulmayacaktır. Orada kanlarını döken herkesin kahramanlığını dünyaya gösterdiler. Bu mücadelenin yol açtığı kayıplar milletleri için ne kadar yürek parçalayıcıydı." Büyükelçiliğin notu da bu mesajı aktarır ve Hasan Rıza Soyak imzalı bir telgrafla Fransızca olarak iletildiğini, 25 Nisan 1934'te "Eski düşman Türkiye anıyor" başlığıyla yayımlandığını yazar.

"Johnnies" cümlesi nereden çıktı?

Guardian yazısı, Özakıncı'nın Başkent Üniversitesi'ne bağlı Bütün Dünya dergisinde yayımlanan araştırmasına dayanarak, cümlenin izini 1977-1978'e kadar sürer. 1977'de emekli öğretmen Tahsin Özeken, Gelibolu'da yaşlı bir Avustralyalı gaziye 1969 tarihli bir Eceabat rehber kitabında Atatürk'e mal edilen metni okudu. Gazinin arkadaşı olan Brisbane'deki Gelibolu Onur Çeşmeleri Komitesi başkanı Alan J. Campbell, metni yapılacak bir anıtın plaketine yazmak istedi ve Türk Tarih Kurumu'nun başındaki Uluğ İğdemir'den resmî bir doğrulama istedi.

Guardian'a göre İğdemir, rehber kitabın hiçbir kaynak göstermediğini ve Atatürk'ün Çanakkale'deki savaş alanını ziyaretine dair bilgi bulamadığını yazdı; bunun üzerine 1953 Kaya röportajına dayanarak metnin İngilizcesini 10 Mart 1978'de Campbell'a gönderdi. Campbell 7 Nisan 1978'de metnin plakete konduğunu, gönderilen metinden "biraz farklı" olduğunu bildirdi. Özakıncı'nın fotoğraflardan tespit ettiği farklar şunlardı: "Bizim için Johnnyler ile Mehmetler arasında fark yoktur" cümlesi eklenmiş, 1934 yılı 1931 olarak, Kemal adı da "Kamel" olarak yazılmıştı. İğdemir 8 Haziran 1978'de tarih ile adın düzeltilmesini istedi, ama eklenen cümleye itiraz etmedi.

1931 konuşması ve sonuç

Guardian yazısı, Şükrü Kaya'nın Atatürk adına Gelibolu'da gerçekten bir konuşma yaptığını, ama bunun Ağustos 1931'de Kemalyeri'nde olduğunu belirtir. Resmî ajans kaydına dayanan bu konuşmada Türk savunucularının kahramanlığı öne çıkar, karşı taraf "istilacılar" olarak anılır; ama karşılıklı mezarların nefret yerine dostluk getirmesi dileği de dile getirilir. Yazar, yaşlı Kaya'nın 1953'te 1931 konuşmasını 1934 ile karıştırmış olabileceği ihtimalini de anar.

Bu durumda kaynaklara göre şunlar söylenebilir: Metnin Türkçe biçimi Şükrü Kaya'nın 1953 tanıklığına dayanır ve Atatürk tarafından yazıldığı iddiası yalnızca bu tanıklıkla desteklenir. "Johnnyler ile Mehmetler" cümlesi Türkçe metinde yoktur ve Guardian'ın aktardığı araştırmaya göre 1978'de Brisbane'de eklenmiştir. Türkiye'nin resmî açıklamaları ise metni 18 Mart 1934 tarihiyle Atatürk'ün sözü olarak kabul etmeye devam eder. Türkçe Vikipedi'ye göre Canberra'daki anıt, Anzak Bulvarı'nda bir düşman komutanı için yapılmış tek anıttır ve 1985'te Türkiye'nin "Anzak Koyu" adını tanımasına karşılık yapılmıştır.