1923 seçimleri: Birinci Meclis'in kendini yenilemesi, yeni seçim kanunu ve İkinci Meclis

Görevini tamamlayan bir meclis

23 Nisan 1920'de Ankara'da açılan Büyük Millet Meclisi, olağanüstü bir dönemin meclisiydi. Savaşı yönetmiş, orduyu kurmuş, saltanatı kaldırmış ve barış görüşmelerine heyet göndermişti. 1923 baharına gelindiğinde bu meclisin görevini tamamladığı, yeni bir dönemin yeni bir meclisle karşılanması gerektiği düşüncesi ağırlık kazandı. 1 Nisan 1923'te Meclis seçimlerin yenilenmesine karar verdi. Seçimler 28 Haziran 1923'te tamamlandı ve Türkiye'nin İkinci Büyük Millet Meclisi oluştu. Bu meclis, birkaç ay sonra Cumhuriyet'i ilan edecek meclisti.

Bu yazı, 1923 seçimlerinin arka planını, seçim kanununda yapılan değişiklikleri, seçim sürecini ve sonuçlarını ele alıyor.

Seçime giden yol: Lozan'ın gölgesi

Kasım 1922'de başlayan Lozan Barış Konferansı, Şubat 1923'te kesintiye uğradı. Musul, kapitülasyonlar ve Osmanlı borçları gibi konularda anlaşma sağlanamamıştı. Ankara'da Meclis'teki muhalefet, yani İkinci Grup, hükûmetin barış görüşmelerindeki tutumunu sert biçimde eleştiriyordu. Mustafa Kemal Paşa, barış antlaşmasının mevcut Meclis'ten geçmesinin zor olacağını düşündü.

Mustafa Kemal Paşa, Ocak-Şubat 1923'te yaptığı Batı Anadolu gezisinde kamuoyunu yeni döneme hazırladı. Gezi dönüşünde, 20 Şubat 1923'te Vekiller Heyeti Başkanı Rauf (Orbay) Bey'in makamında Vekiller Heyeti ile bir gece toplantısı yapıldı. Toplantıya Meclis ikinci başkanı Ali Fuat (Cebesoy) Paşa da katıldı. Bu toplantıda Meclis'in seçimleri yenilemesi kararlaştırıldı.

Üçte iki çoğunluk meselesi

1 Nisan 1923'te Müdafaa-i Hukuk Grubu'na mensup 120 mebus, seçimlerin yenilenmesine ilişkin önergeyi Meclis'e sundu. Teşkilat-ı Esasiye, seçimlerin yenilenmesi için üçte iki çoğunluk arıyordu. Muhalefetin oturumlara katılmayarak bu çoğunluğun sağlanmasını engelleyebileceği kaygısı vardı.

Mustafa Kemal Paşa, İstanbul gazetecileriyle yaptığı bir görüşmede bu konudaki düşüncesini açıkça dile getirmişti. Bugünkü Türkçeyle şöyle diyordu: "Üç yüzü aşkın kişiyi bir araya toplayarak üçte iki çoğunlukla karar almak zordur. Fakat Meclis amacına ulaştıktan sonra görevini tamamlamıştır, yeni seçime karar vermeye ve dağılmaya mecburdur. Şu ya da bu bahaneyle hayatını sürdürmeye çalışması, istibdada başlaması demektir." Mustafa Kemal Paşa, oturumlara katılmayan mebusların birkaç kez davet edileceğini, gelmemeleri halinde mebusluktan çekilmiş sayılacaklarını da eklemişti. Sonunda seçim kararı Meclis'ten geçti.

Seçim kanununda yapılan değişiklikler

Seçimlerden önce, 3 Nisan 1923'te seçim kanununda önemli değişiklikler yapıldı. Daha önce her 50.000 erkek nüfus için bir mebus seçilirken, bu sayı 20.000'e indirildi. Böylece Meclis'teki temsil daha geniş bir tabana yayıldı. Seçmen yaşı 18'e indirildi. Seçmek ve seçilmek için vergi verme şartı kaldırıldı. Bu değişiklikler, Osmanlı döneminden kalma seçim düzeninde halkın katılımını genişleten adımlardı.

Seçim kanununun görüşmeleri sırasında Bolu mebusu Tunalı Hilmi Bey, kadınlara da seçme hakkı verilmesini önerdi. Dönemin Vakit gazetesi, 4 Nisan 1923 tarihli sayısında bu öneriyi haber yaptı ve önerinin özellikle ilmiye sınıfından mebuslar arasında şiddetli tartışmalara yol açtığını yazdı. Öneri kabul edilmedi, ancak kadınların siyasi haklarının Meclis kürsüsünde ilk kez dile getirildiği anlardan biri olarak tarihe geçti. Türk kadınları seçme ve seçilme hakkını 1930'da belediye, 1934'te ise milletvekili seçimleri için kazanacaktı.

Dokuz Umde ve aday listeleri

Mustafa Kemal Paşa, 8 Nisan 1923'te Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adına seçim bildirisini yayımladı. Dokuz Umde olarak bilinen bu bildiri, milli egemenlik, iç güvenlik, adalet ve ekonomik kalkınma gibi konularda dokuz ilke içeriyordu. Bildiri, yeni meclisin ve kurulacak yeni partinin programının ana hatlarını çiziyordu.

Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin aday listeleri Mustafa Kemal Paşa'nın denetiminde hazırlandı. İkinci Grup'un önde gelen isimlerinin büyük bölümü listelerde yer almadı. Bazı adaylar seçildikleri yeri gazetelerden öğrendi. Yazar Yakup Kadri (Karaosmanoğlu), Mardin'den aday gösterildiğini gazetelerden öğrenenlerden biriydi.

Seçimler öncesinde İkinci Grup, seçim kanununa mebusluk için belirli sınırlar içinde doğmuş olmak ya da en az beş yıl ikamet etmiş olmak şartını ekleyerek Mustafa Kemal Paşa'nın adaylığını engellemeye çalıştı. Selanik doğumlu Mustafa Kemal Paşa'yı hedef alan bu girişim başarısız oldu.

Sonuçlar ve İkinci Meclis

Seçimler 28 Haziran 1923'te tamamlandı. Yetmiş iki seçim çevresinden 286 mebus seçildi. Mustafa Kemal Paşa hem İzmir'den hem Ankara'dan seçildiği için bazı belgelerde bu sayı 287 olarak geçer. Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun bütün adayları seçildi. İkinci Grup seçimleri protesto etti. Muhalif olarak seçilmeyi başaran tek aday Gümüşhane'den seçilen Zeki (Kadirbeyoğlu) Bey oldu.

İkinci Meclis 11 Ağustos 1923'te toplandı. Bu meclis, 23 Ağustos 1923'te Lozan Antlaşması'nı onayladı, 13 Ekim 1923'te Ankara'yı başkent ilan etti ve 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'i ilan etti. Halifeliğin kaldırılması, 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ve harf devriminin hazırlıkları da bu meclisin dönemine rastladı. İkinci Meclis döneminde istifa, ölüm ve diğer nedenlerle boşalan koltuklar için ara seçimler yapıldı ve dönem boyunca toplam 333 kişi milletvekilliği yaptı. Müdafaa-i Hukuk Grubu, Eylül 1923'te Halk Fırkası adıyla bir siyasi partiye dönüştü.

Cumhuriyet'i kuran meclis

1923 seçimleri, Türkiye'nin savaş dönemi meclisinden barış ve kuruluş dönemi meclisine geçişini simgeler. Birinci Meclis, farklı görüşlerin sert biçimde çarpıştığı, ama Kurtuluş Savaşı'nı kazanan bir meclisti. İkinci Meclis ise daha tek sesli bir yapıya sahipti ve Cumhuriyet'in kuruluş kararlarını hızla alabildi. Bu dönüşüm, yeni devletin kuruluşunu kolaylaştırdı, ama muhalefetin Meclis'teki sesini de zayıflattı.

Seçim kanunundaki değişiklikler ise gözden kaçırılmaması gereken bir kazanımdı. Vergi şartının kaldırılması ve seçmen yaşının düşürülmesi, siyasi katılımı Osmanlı dönemine göre önemli ölçüde genişletti. Tunalı Hilmi Bey'in kadınlara seçme hakkı önerisi o gün reddedilse de, on bir yıl sonra Türk kadınları milletvekili seçimlerinde oy kullanma ve aday olma hakkını elde edecekti. 1923 seçimleri, bu uzun yolun ilk adımlarından birini de içinde taşıyordu.