Birinci Meclis'te İkinci Grup (1922-1923): başkomutanlık tartışması, "beş yıl ikamet" önergesi ve 1923 seçimiyle biten m

Birinci Büyük Millet Meclisi, savaş yıllarında yalnızca Mustafa Kemal Paşa'nın çevresinde toplanmış bir meclis değildi. 1921'den itibaren onun politikalarına karşı çıkan milletvekilleri belirginleşti ve 1922 yazında İkinci Grup adıyla örgütlendi. Grup bir yıl kadar etkili oldu, 1923 seçimlerinden sonra Meclis'te kalmadı. Bu yazıda grubun kuruluşunu, başlıca girişimlerini ve sonunu Türkçe Vikipedi'deki İkinci Grup, Başkumandanlık Kanunu ve 1923 Türkiye genel seçimleri maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Second Group (Turkey) maddesine dayanarak anlatıyoruz.

Örgütsüz muhalefetten gruba

Türkçe maddeye göre Mustafa Kemal Paşa 10 Mayıs 1921'de müdafaa-i hukuk cemiyetlerini Meclis'te Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında bir grupta birleştirdi. Bundan sonra Erzurum mebusu Hüseyin Avni Bey önderliğinde bir muhalefet hareketi başladı. Bir yıl kadar örgütsüz biçimde muhalefet eden mebuslar, Temmuz 1922'de Mustafa Kemal Paşa'nın başkomutanlık süresinin üçüncü kez uzatılması görüşülürken resmen grup kurdu. İngilizce madde kuruluş tarihini 22 Temmuz 1922 olarak verir ve grubun 63 milletvekilinden oluştuğunu, belirli bir lideri olmadığını, Hüseyin Avni (Ulaş), Ali Şükrü ve Selahattin Beylerin öne çıkan konuşmacıları olduğunu yazar.

Grubun görüşleri Trabzon mebusu Ali Şükrü Bey'in sahibi olduğu Tan gazetesinde yayımlanıyordu.

Başkomutanlık meselesi

İkinci Grup'un doğuşunu anlamak için Başkumandanlık Kanunu'na bakmak gerekiyor. Türkçe maddeye göre Kütahya-Eskişehir muharebelerinden sonra Meclis 5 Ağustos 1921 tarihli kanunla başkomutanlığı üç aylığına Mustafa Kemal Paşa'ya verdi. Mustafa Kemal Paşa bir gün önceki gizli oturumda başkomutanlığı ancak Meclis'in yetkilerini fiilen kullanmak şartıyla kabul edeceğini bildirmişti. Kanun 30 Ekim 1921, 4 Şubat 1922 ve 6 Mayıs 1922'de üçer ay uzatıldı; 20 Temmuz 1922'de ise süresiz uzatıldı.

Yani İkinci Grup'un resmen kurulduğu günler, başkomutanlık yetkisinin süresiz hâle getirildiği günlere denk geliyor. İngilizce madde de grubun Mustafa Kemal'e verilen yetkinin yenilenmesi tartışması sırasında kurulduğunu yazar.

"Beş yıl ikamet" önergesi

İngilizce madde grubun en önemli girişimini 25 Kasım 1922 tarihli bir kanun teklifi olarak gösterir. Türkçe maddeye göre teklif, belirli bir yerde beş yıldan uzun süre oturmamış olanların oradan milletvekili seçilememesini, Misak-ı Milli sınırları dışında doğanların seçilme hakkı olmamasını öngörüyordu. Bu düzenleme Mustafa Kemal'in ve doğum yeri ülke sınırları dışında kalan birçok subay kökenli mebusun seçilebilmesini engelleyecekti. İngilizce madde teklifin Aralık 1922'de reddedildiğini, ama muhalefetin gücünü gösterdiğini yazar.

Türkçe madde grubun öteki önerileri arasında içkinin yasaklanmasını ve jandarmanın İçişleri Bakanlığı'na bağlanmasını da sayar.

Saltanat ve Lozan

Türkçe madde, resmî tarih yazımında İkinci Grup'un gerici ve cumhuriyet karşıtı kişilerden oluştuğu görüşünün savunulduğunu, bunun doğru olmadığını ileri süren araştırmalar bulunduğunu yazar. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olması ve saltanatın kaldırılması konularında grubun tavrı Birinci Grup'tan farklı değildi; İkinci Grup 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılması lehine oy kullandı. Madde, Ahmet Demirel'in araştırmalarına dayanarak, grup mensupları arasında müftü, müderris, şeyh gibi din adamlarının oranının Birinci Grup'takinin üçte biri kadar olduğunu (%9,9'a karşı %3,2) aktarır.

İngilizce madde Lozan görüşmeleri sırasında grubun İsmet İnönü'yü ve Türk heyetini ağır biçimde eleştirdiğini, grubun üyesi olmayan Rauf (Orbay) Bey'i başbakanlık seçiminde desteklediğini yazar.

Seçim kararı ve son

Türkçe 1923 seçimleri maddesine göre meclisin feshedilip yeni seçime gidilmesinin asıl nedeni Lozan'dı: Muhalefetin Lozan'da büyük taviz verildiğini savunup antlaşmayı kabul etmeyeceği düşünülüyordu. Seçim kararı 1 Nisan 1923'te alındı. Seçim kanununda 3 Nisan'da değişiklik yapıldı: Her 50.000 erkek yerine 20.000 erkek başına bir mebus seçilecek, seçmen yaşı 18'e inecek, vergi verme şartı kalkacaktı.

Madde, İkinci Grup'un meclisin o dönemin anayasasına uygun biçimde feshedilmediği gerekçesiyle seçimleri protesto ettiğini yazar. Sonuçta Müdafaa-i Hukuk Grubu adaylarının tümü seçildi; muhalif olarak seçilebilen tek aday Gümüşhane mebusu Zeki (Kadirbeyoğlu) Bey oldu. İngilizce madde de grup üyelerinin çoğunun koltuklarını kaybettiğini, Rauf Orbay'ın ise koltuğunu koruyup 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldığını yazar.

Değerlendirme

İkinci Grup'un hikâyesi, Birinci Meclis'in tek sesli olmadığını gösteriyor. Grup savaş sürerken yürütmenin tek elde toplanmasına itiraz etti, İstiklal Mahkemelerinin denetlenmesini istedi, Lozan'daki heyeti sorguladı. Bir kısım önerileri ise, örneğin beş yıl ikamet şartı, açıkça Mustafa Kemal'i Meclis dışında bırakmaya yönelikti. 1923 seçimleriyle kurulan İkinci Meclis'te bu muhalefet yer almadı; bir yıl sonra muhalefet bu kez Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası çatısı altında yeniden ortaya çıktı.