Hüseyin Avni Ulaş: Erzurum'dan Birinci Meclis'e İkinci Grup'un sözcüsü ve Meclis ikinci başkanı

Palandöken'in eteğinden Meclis kürsüsüne

Hüseyin Avni Ulaş, 1887'de bugün Erzurum'un Palandöken ilçesine bağlı Kümbet köyünde doğdu. İstanbul'da hukuk öğrenimi gördü. Millî Mücadele'nin başlangıcında Erzurum ve Sivas kongrelerine katıldı, ardından son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na ve Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Erzurum mebusu olarak girdi. Birinci Meclis'te Mustafa Kemal Paşa'nın yetkilerinin genişlemesine karşı çıkan muhalefetin, yani İkinci Grup'un önde gelen isimlerinden biri oldu. Kasım 1922'de Meclis ikinci başkanlığına seçildi.

Hüseyin Avni Bey, Birinci Meclis'in renkli ve tartışmalı simalarından biriydi. Bu yazıda onun Millî Mücadele'deki yerini, Meclis'teki muhalefetini ve Cumhuriyet döneminde siyasete dönüş çabasını ele alıyoruz.

Erzurum ve Sivas kongreleri

1919 yazında Erzurum'da toplanan kongre, Doğu Anadolu'daki Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinin temsilcilerini bir araya getirdi. Hüseyin Avni Bey bu kongreye katılan Erzurumlu delegeler arasındaydı. 23 Temmuz - 7 Ağustos 1919 arasında yapılan Erzurum Kongresi, Mustafa Kemal Paşa'nın başkanlığında toplanmış ve vatanın bölünmez bir bütün olduğu ilkesini kabul etmişti. Hüseyin Avni Bey, ardından 4-11 Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi'ne de katıldı.

Bu iki kongre, Anadolu'daki direniş hareketinin ulusal bir örgüte dönüşmesini sağladı. Hüseyin Avni Bey, kongrelerdeki deneyimiyle Millî Mücadele'nin kuruluş dönemine bizzat tanıklık eden isimlerden biri oldu.

İstanbul'dan Ankara'ya

12 Ocak 1920'de İstanbul'da toplanan son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na Erzurum mebusu olarak katıldı. 16 Mart 1920'de İstanbul'un İtilaf devletlerince işgal edilmesi ve Meclis'in fiilen dağıtılmasının ardından, pek çok mebus gibi o da Anadolu'ya geçti. 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılan Büyük Millet Meclisi'nde yerini aldı.

Hüseyin Avni Bey, kendisi gibi Erzurum mebusu olan Celalettin Arif Bey ile birlikte Doğu Anadolu'da ayrı bir yönetim oluşturma girişiminde bulundu. Bu girişim başarısız olunca, Ankara'daki Meclis çalışmalarına yoğunlaştı.

İkinci Grup'un kuruluşu

Birinci Meclis, farklı siyasi eğilimlerden gelen mebusların bir araya geldiği, canlı tartışmalara sahne olan bir meclisti. 1921'de Mustafa Kemal Paşa'yı destekleyen mebuslar Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu adıyla örgütlendi. Bu grubun karşısında, Mustafa Kemal Paşa'nın yetkilerinin genişlemesinden kaygı duyan mebuslar 1921 sonlarında bir araya gelerek İkinci Grup'u oluşturdu. Hüseyin Avni Bey, bu grubu örgütleyen isimlerin başında geliyordu.

İkinci Grup, Başkomutanlık yetkilerinin süresinin uzatılması, olağanüstü mahkemelerin yetkileri ve yürütmenin Meclis karşısındaki konumu gibi meselelerde muhalefet etti. Grup üyeleri, Meclis'in üstünlüğünü ve kişisel yetkilerin sınırlanmasını savunuyordu. Hüseyin Avni Bey, Meclis kürsüsünde sert ve etkili konuşmalarıyla tanındı.

Saltanatın kaldırılmasının gölgesinde bir seçim

Hüseyin Avni Bey'in ikinci başkanlığa seçildiği günler, Türk siyasi tarihinin en yoğun haftalarından biriydi. 1 Kasım 1922'de Büyük Millet Meclisi saltanatı kaldırmış, birkaç gün sonra Vahdettin İstanbul'dan ayrılmıştı. Lozan Konferansı'na gidecek heyetin belirlenmesi, barış görüşmelerinde izlenecek çizgi ve yeni devletin yönetim biçimi Meclis'in gündemindeydi. Bu ortamda muhalefetin bir temsilcisinin Meclis Başkanlık Divanı'na girmesi, Birinci Meclis'teki dengelerin ne kadar hassas olduğunu gösteriyordu.

Meclis ikinci başkanı olarak Hüseyin Avni Bey, oturumları yönetme görevini de zaman zaman üstlendi. Ancak Lozan görüşmelerinin kesintiye uğradığı 1923 başında Meclis'teki gerginlik giderek arttı. Barış şartları, Musul meselesi ve hükûmetin yetkileri üzerine yapılan tartışmalar, İkinci Grup ile Müdafaa-i Hukuk Grubu arasındaki ayrılığı derinleştirdi. Bu gerginlik, Meclis'in seçimleri yenileme kararı almasında belirleyici oldu.

1923 seçimleri ve Meclis dışında kalış

1923 baharında Birinci Meclis seçimlerin yenilenmesine karar verdi. Mustafa Kemal Paşa, yeni Meclis için Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin aday listesini bizzat belirledi. İkinci Grup'un önde gelen isimlerinin büyük bölümü bu listede yer almadı. Hüseyin Avni Bey de 1923 seçimlerinde Meclis dışında kaldı. İkinci Grup böylece İkinci Meclis'te temsil edilemedi.

İzmir suikastı yargılaması

1926'da İzmir'de Mustafa Kemal Paşa'ya düzenlenmesi planlanan suikastın ortaya çıkarılmasının ardından, eski muhalefetin pek çok ismi tutuklandı. Hüseyin Avni Bey'in adı da soruşturmaya karıştı ve İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı. Yargılama sonunda suçsuzluğu kanıtlandı ve beraat etti.

Çok partili döneme uzanan yol

Hüseyin Avni Bey, uzun yıllar siyasetten uzak kaldı. 1934'te çıkarılan Soyadı Kanunu ile Ulaş soyadını aldı. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Türkiye'de çok partili hayata geçiş süreci başlayınca yeniden siyasete döndü. 1945'te kurulan Millî Kalkınma Partisi'nin kurucuları arasında yer aldı. Bu parti, Cumhuriyet Halk Partisi'nden sonra kurulan ilk muhalefet partilerinden biriydi.

Hüseyin Avni Ulaş, 23 Şubat 1948'de İstanbul'da hayatını kaybetti ve Beykoz'daki Küçüksu Mezarlığı'na defnedildi. Kızı Fethiye, düşünür ve yazar Nurettin Topçu ile evlendi.

Meclis üstünlüğünün savunucusu

Hüseyin Avni Bey'in hayatı, Birinci Meclis'in çoğulcu yapısını anlamak için önemli bir anahtardır. Kurtuluş Savaşı yıllarında Ankara'daki Meclis, tek sesli bir kurum değildi. Mebuslar savaşın nasıl yürütüleceği, yetkilerin nasıl paylaşılacağı ve yeni devletin nasıl şekilleneceği konusunda sert tartışmalar yaptı. Hüseyin Avni Bey bu tartışmaların en canlı katılımcılarından biriydi.

İkinci Grup'un muhalefeti, Mustafa Kemal Paşa'nın yetkilerine yönelik kaygılardan besleniyordu. Ancak bu muhalefet, Millî Mücadele'nin hedeflerine karşı çıkmak anlamına gelmiyordu. Hüseyin Avni Bey de Erzurum ve Sivas kongrelerinden başlayarak bu mücadelenin içinde yer almıştı. Onun 1926'daki beraati ve 1945'te çok partili hayatın ilk adımlarında yeniden sahneye çıkışı, Türk siyasi hayatında muhalefet geleneğinin kesintilere rağmen sürdüğünü gösterir. Birinci Meclis'teki tartışmaların bugün daha iyi anlaşılması, Hüseyin Avni Bey gibi isimlerin bu tarihteki yerini de daha doğru biçimde görmemizi sağlar.