#1Mondros Mütarekesi'nden (30 Ekim 1918) TBMM'nin açılışına (23 Nisan 1920) kadar geçen süre "Kongreler Dönemi" olarak anılır. Bu dönemde 30 kadar kongre toplandı. Erzurum ve Sivas kongreleri ulusal ölçekteydi; Balıkesir ve Alaşehir kongreleri ise Batı Anadolu'da, Yunan cephesinin hemen gerisinde, halkın kendi direnişini örgütlemek için topladığı bölgesel kongrelerdi. Bu yazıda bu iki kongre zincirini, aldıkları kararları ve Millî Mücadele'deki yerlerini ele alıyoruz.
Arka plan: İzmir'den hemen sonra
15 Mayıs 1919'da İzmir işgal edilince Balıkesir'de ertesi gün, 16 Mayıs'ta Okuma Yurdu'nda ilk toplantı yapıldı ve direnme kararı alındı. 18 Mayıs'ta Alaca Mescit'teki toplantıda Redd-i İlhak faaliyetlerini yürütmek için 41 yetkili seçildi. Ertesi gün üç heyet belirlendi: bir merkez heyeti, İstanbul'da görüşme yapacak bir heyet ve Balıkesir'in sahil kasabalarında inceleme yapacak bir heyet. Hareketin önderi Karesi Mebusu Mehmet Vehbi (Bolak) idi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Cepheler kuruluyor
29 Mayıs'ta Ayvalık'ta, 9 Haziran'da Soma'da ve 23 Haziran'da Akhisar'da kurulan cepheler bir süre sonra birleşerek "Şimal Cephesi" adını aldı; 12 Haziran'da Aydın, 22 Haziran'da Salihli cepheleri kuruldu. 3 Haziran'da Alaca Mescit'te, 14. Kolordu Komutanı Yusuf İzzet Paşa'nın da bulunduğu toplantıda doğrudan savunmaya, Ayvalık ve Bergama yörelerine milis kuvveti gönderilmesine ve bir millî tabur kurularak Soma-Kırkağaç cephesinin oluşturulmasına karar verildi.
6 Haziran'da Harp Okulu'ndaki eğitimini yarıda bırakıp memleketine dönen Yüzbaşı Kemal (Balıkesir), şehirden topladığı gönüllüler ve Yusuf İzzet Paşa'dan aldığı takviyeyle Soma cephesi komutanlığına atandı. 10-11 Haziran gecesi Akhisar'daki Yunan kuvvetlerine taarruz edildi ve Kuva-yi Milliye Akhisar'ı kurtardı; bu başarı Balıkesir'de büyük heyecan yarattı.
Balıkesir kongreleri
1919-1920'de beş Balıkesir kongresi toplandı. 1., 4. ve 5. kongrelere Mehmet Vehbi Bolak, 2. ve 3. kongrelere harekete sonradan katılan Balıkesir eski Mutasarrıfı Hüseyin Hacim (Çarıklı) başkanlık etti. Kaynaklara göre kongre üyeleri arasında terhis edilmiş ordudan yalnız üç asker vardı: Miralay Kâzım (Özalp), Askerî Kaymakam Ali (Çetinkaya) ve Yüzbaşı Kemal (Balıkesir).
Erzurum Kongresi'nin bitişinden üç gün sonra, 26 Temmuz 1919'da toplanan asıl kongreye Balıkesir, Bandırma, Burhaniye, Edremit, Gönen, Balya, Sındırgı, Akhisar ve Kırkağaç kazaları ile çevre nahiyelerden 48 üye katıldı. "Hareket-i Milliye Redd-i İlhak Heyeti" adını benimseyen kongre 29 karar aldı:
Alaşehir Kongresi, Hüseyin Hacim Bey'in önerisiyle toplandı. Amacı Batı Anadolu'daki direnişin son durumunu gözden geçirmek ve örgütlenmeyi tamamlamaktı. Kaynaklar onu, Kurtuluş mücadelesinin ilk kez örgütlenmeye çalışıldığı kongrelerden biri olarak tanımlar. Kongre, Balıkesir gibi bağımsız bir tutum izledi, halkı Yunan işgaline karşı koymaya çağırdı ve saltanata bağlılığını bildirdi. Yunan ordusuna karşı daha etkili mücadele kararı alındı. Alaşehir'in direnişin örgütlenmesiyle ilgili kararları, 16-22 Eylül'deki üçüncü Balıkesir Kongresi'nde Balıkesir'de de uygulanmak üzere tartışıldı.
Mehmet Vehbi Bolak, Hüseyin Hacim Çarıklı, Hacim Muhittin Bey (Heyet-i Merkeziye başkanı), Kâzım Özalp, Ali Çetinkaya, Yüzbaşı Kemal Balıkesir, 14. Kolordu Komutanı Yusuf İzzet Paşa, Köprülülü Hamdi Bey ve Mehmet Âkif.
Sonuçlar
Kaynaklara göre Balıkesir hareketi, İzmir'den Anadolu içlerine yürümek isteyen Yunan kuvvetlerini engelleyerek düzenli ordunun hazırlanması için Mustafa Kemal Paşa'ya "her saniyesi altın değerinde" on üç ay kazandırdı. Kongreler bir yandan cepheleri desteklerken bir yandan da Anzavur ayaklanmasıyla uğraştı. Aşağıdan yukarıya doğru, sivil bir örgütlenmeydi.
Bugünkü anlamı
Balıkesir ve Alaşehir kongreleri, Millî Mücadele'nin yalnız Ankara'dan yönetilen bir hareket olmadığını, yerel halkın kendi kongreleriyle, mitingleriyle ve cepheleriyle başlattığı bir direniş olduğunu gösterir. Kaynaklara göre bu kongrelerden ulusal değil bölgesel kararlar çıkması, ulusal bir önderliğin henüz bulunmamasıyla açıklanır; bu eksiklik Sivas Kongresi ve Heyet-i Temsiliye ile giderildi.
Arka plan: İzmir'den hemen sonra
15 Mayıs 1919'da İzmir işgal edilince Balıkesir'de ertesi gün, 16 Mayıs'ta Okuma Yurdu'nda ilk toplantı yapıldı ve direnme kararı alındı. 18 Mayıs'ta Alaca Mescit'teki toplantıda Redd-i İlhak faaliyetlerini yürütmek için 41 yetkili seçildi. Ertesi gün üç heyet belirlendi: bir merkez heyeti, İstanbul'da görüşme yapacak bir heyet ve Balıkesir'in sahil kasabalarında inceleme yapacak bir heyet. Hareketin önderi Karesi Mebusu Mehmet Vehbi (Bolak) idi.
Tarih notu
Kronoloji:
- 16 Mayıs 1919: Balıkesir Okuma Yurdu'nda ilk toplantı.
- 18 Mayıs 1919: Alaca Mescit'te 41 kişi seçilir.
- 29 Mayıs 1919: Ayvalık cephesi kurulur.
- 3 Haziran 1919: Yusuf İzzet Paşa'nın da katıldığı toplantıda doğrudan savunma kararı.
- 9 Haziran 1919: Soma cephesi.
- 10-11 Haziran 1919 gecesi: Akhisar'a taarruz.
- 12 Haziran 1919: Aydın cephesi; 22 Haziran: Salihli cephesi; 23 Haziran: Akhisar cephesi.
- 27 Haziran-13 Temmuz 1919: Birinci Balıkesir Kongresi.
- 26 Temmuz 1919: Asıl kongre; 48 üye, 29 karar.
- 16-25 Ağustos 1919: Alaşehir Kongresi.
- 16-22 Eylül 1919: Üçüncü Balıkesir Kongresi.
- 19-29 Kasım 1919: Dördüncü Balıkesir Kongresi; 28 Kasım'da Büyük Balıkesir Mitingi.
- 23 Ocak 1920: Mehmet Âkif'in Zağnos Paşa Camii vaazı.
- 27 Ocak 1920: Akbaş cephaneliği baskını.
- 10-22 Mart 1920: Beşinci Balıkesir Kongresi.
- 16 Mayıs 1919: Balıkesir Okuma Yurdu'nda ilk toplantı.
- 18 Mayıs 1919: Alaca Mescit'te 41 kişi seçilir.
- 29 Mayıs 1919: Ayvalık cephesi kurulur.
- 3 Haziran 1919: Yusuf İzzet Paşa'nın da katıldığı toplantıda doğrudan savunma kararı.
- 9 Haziran 1919: Soma cephesi.
- 10-11 Haziran 1919 gecesi: Akhisar'a taarruz.
- 12 Haziran 1919: Aydın cephesi; 22 Haziran: Salihli cephesi; 23 Haziran: Akhisar cephesi.
- 27 Haziran-13 Temmuz 1919: Birinci Balıkesir Kongresi.
- 26 Temmuz 1919: Asıl kongre; 48 üye, 29 karar.
- 16-25 Ağustos 1919: Alaşehir Kongresi.
- 16-22 Eylül 1919: Üçüncü Balıkesir Kongresi.
- 19-29 Kasım 1919: Dördüncü Balıkesir Kongresi; 28 Kasım'da Büyük Balıkesir Mitingi.
- 23 Ocak 1920: Mehmet Âkif'in Zağnos Paşa Camii vaazı.
- 27 Ocak 1920: Akbaş cephaneliği baskını.
- 10-22 Mart 1920: Beşinci Balıkesir Kongresi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Cepheler kuruluyor
29 Mayıs'ta Ayvalık'ta, 9 Haziran'da Soma'da ve 23 Haziran'da Akhisar'da kurulan cepheler bir süre sonra birleşerek "Şimal Cephesi" adını aldı; 12 Haziran'da Aydın, 22 Haziran'da Salihli cepheleri kuruldu. 3 Haziran'da Alaca Mescit'te, 14. Kolordu Komutanı Yusuf İzzet Paşa'nın da bulunduğu toplantıda doğrudan savunmaya, Ayvalık ve Bergama yörelerine milis kuvveti gönderilmesine ve bir millî tabur kurularak Soma-Kırkağaç cephesinin oluşturulmasına karar verildi.
6 Haziran'da Harp Okulu'ndaki eğitimini yarıda bırakıp memleketine dönen Yüzbaşı Kemal (Balıkesir), şehirden topladığı gönüllüler ve Yusuf İzzet Paşa'dan aldığı takviyeyle Soma cephesi komutanlığına atandı. 10-11 Haziran gecesi Akhisar'daki Yunan kuvvetlerine taarruz edildi ve Kuva-yi Milliye Akhisar'ı kurtardı; bu başarı Balıkesir'de büyük heyecan yarattı.
Balıkesir kongreleri
1919-1920'de beş Balıkesir kongresi toplandı. 1., 4. ve 5. kongrelere Mehmet Vehbi Bolak, 2. ve 3. kongrelere harekete sonradan katılan Balıkesir eski Mutasarrıfı Hüseyin Hacim (Çarıklı) başkanlık etti. Kaynaklara göre kongre üyeleri arasında terhis edilmiş ordudan yalnız üç asker vardı: Miralay Kâzım (Özalp), Askerî Kaymakam Ali (Çetinkaya) ve Yüzbaşı Kemal (Balıkesir).
Erzurum Kongresi'nin bitişinden üç gün sonra, 26 Temmuz 1919'da toplanan asıl kongreye Balıkesir, Bandırma, Burhaniye, Edremit, Gönen, Balya, Sındırgı, Akhisar ve Kırkağaç kazaları ile çevre nahiyelerden 48 üye katıldı. "Hareket-i Milliye Redd-i İlhak Heyeti" adını benimseyen kongre 29 karar aldı:
- Bütün bölgede seferberlik ilan edildi; 1885-1895 doğumluların cepheye sevkine karar verildi.
- Kazalarda da direniş örgütleri kurulması istendi.
- Çetecilikten uzak durulması kararlaştırıldı.
- Yunanlarla hiçbir şekilde görüşülmemesi ve onlara hiçbir ürün satılmaması kararlaştırıldı.
Ek bilgi
Alaşehir Kongresi (16-25 Ağustos 1919)Dördüncü kongrede cemiyetin adı Balıkesir Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti olarak değiştirildi. Kongre sürerken, 28 Kasım 1919 Cuma günü namazdan sonra eski belediye binası önünde yaklaşık 10.000 kişinin katıldığı Büyük Balıkesir Mitingi yapıldı. 23 Ocak 1920'de Mehmet Âkif (Ersoy) Balıkesir'e geldi ve Zağnos Paşa Camii'nde "Balıkesir Vaazı" olarak bilinen konuşmayı yaptı. 27 Ocak 1920'de Köprülülü Hamdi Bey'in ekibi, Fransız denetimindeki Gelibolu ile Eceabat arasındaki Akbaş cephaneliğini basarak Rumeli'den Anadolu'ya cephane geçirdi.
Alaşehir Kongresi, Hüseyin Hacim Bey'in önerisiyle toplandı. Amacı Batı Anadolu'daki direnişin son durumunu gözden geçirmek ve örgütlenmeyi tamamlamaktı. Kaynaklar onu, Kurtuluş mücadelesinin ilk kez örgütlenmeye çalışıldığı kongrelerden biri olarak tanımlar. Kongre, Balıkesir gibi bağımsız bir tutum izledi, halkı Yunan işgaline karşı koymaya çağırdı ve saltanata bağlılığını bildirdi. Yunan ordusuna karşı daha etkili mücadele kararı alındı. Alaşehir'in direnişin örgütlenmesiyle ilgili kararları, 16-22 Eylül'deki üçüncü Balıkesir Kongresi'nde Balıkesir'de de uygulanmak üzere tartışıldı.
Dikkat: yanlış bilinen
Kimler vardı?Bir yanlış, Balıkesir ve Alaşehir kongrelerinin "Sivas Kongresi'ne bağlı" toplandığıdır. Doğrusu: Her iki kongre de bağımsız, bölgesel hareketlerdi. Balıkesir'den 4-11 Eylül 1919'daki Sivas Kongresi'ne katılım olmadı; hareket kendini müstakil görüyordu. Heyet-i Temsiliye ile ilişki sonradan kuruldu ve 10 Mart 1920'deki son toplantıda direnişin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çerçevesinde örgütlenmesine karar verildi. Ayrıca ilk Balıkesir Kongresi'nin tarihi kaynakta iki biçimde geçer: "ilk kez 27 Haziran-13 Temmuz" ve "asıl kongre 26 Temmuz".
Mehmet Vehbi Bolak, Hüseyin Hacim Çarıklı, Hacim Muhittin Bey (Heyet-i Merkeziye başkanı), Kâzım Özalp, Ali Çetinkaya, Yüzbaşı Kemal Balıkesir, 14. Kolordu Komutanı Yusuf İzzet Paşa, Köprülülü Hamdi Bey ve Mehmet Âkif.
Sonuçlar
Kaynaklara göre Balıkesir hareketi, İzmir'den Anadolu içlerine yürümek isteyen Yunan kuvvetlerini engelleyerek düzenli ordunun hazırlanması için Mustafa Kemal Paşa'ya "her saniyesi altın değerinde" on üç ay kazandırdı. Kongreler bir yandan cepheleri desteklerken bir yandan da Anzavur ayaklanmasıyla uğraştı. Aşağıdan yukarıya doğru, sivil bir örgütlenmeydi.
Bugünkü anlamı
Balıkesir ve Alaşehir kongreleri, Millî Mücadele'nin yalnız Ankara'dan yönetilen bir hareket olmadığını, yerel halkın kendi kongreleriyle, mitingleriyle ve cepheleriyle başlattığı bir direniş olduğunu gösterir. Kaynaklara göre bu kongrelerden ulusal değil bölgesel kararlar çıkması, ulusal bir önderliğin henüz bulunmamasıyla açıklanır; bu eksiklik Sivas Kongresi ve Heyet-i Temsiliye ile giderildi.
Kaynaklar
- Vikipedi, Balıkesir Kongresi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Alaşehir Kongresi maddesi (tr.wikipedia.org)