Ertuğrul Fırkateyni: Japonya yolculuğu, Kii Ōshima faciası ve Türk-Japon dostluğu

Ertuğrul Fırkateyni, Sultan II. Abdülhamid'in Japonya'ya gönderdiği bir heyeti taşıyan ve dönüş yolunda, 16 Eylül 1890 gecesi Japonya'nın Wakayama bölgesindeki Kii Ōshima adası açıklarında bir tayfun sırasında batan Osmanlı savaş gemisidir. Gemi, 14 Temmuz 1889'da İstanbul'dan ayrıldı ve uzun bir yolculuğun ardından 7 Haziran 1890'da Yokohama'ya ulaştı. Heyetin başkanı Mirliva Ali Osman Paşa, Japon İmparatoru Meiji tarafından kabul edildi ve padişahın mektubunu ve nişanını sundu. Dönüş yolunda gemi, Kashinozaki Feneri yakınlarındaki kayalıklara çarparak battı. Ali Osman Paşa dahil beş yüzü aşkın denizci hayatını kaybetti; 69 kişi kurtuldu. Kurtulanlara ada halkı yardım etti. Kazazedeler, Japon donanmasına ait Hiei ve Kongō korvetleriyle İstanbul'a getirildi. Ertuğrul faciası, Türk-Japon dostluğunun simgesi olarak bugün de anılır.

Bir dostluk ziyaretinin arka planı

1887'de Japon İmparatoru Meiji'nin akrabası Prens Komatsu Akihito, Avrupa seyahati sırasında İstanbul'u ziyaret etti ve Sultan II. Abdülhamid tarafından kabul edildi. Bu ziyaret, iki ülke arasında dostane ilişkilerin başlangıcı oldu. Abdülhamid, bu ziyarete karşılık vermek ve Japon imparatoruna nişan sunmak amacıyla Japonya'ya bir heyet göndermeye karar verdi.

Bu kararın arka planında, Abdülhamid'in Asya'daki Müslüman topluluklarla bağ kurma ve Osmanlı'nın uluslararası saygınlığını gösterme isteği de bulunuyordu. Ertuğrul'un yolculuğu boyunca uğradığı limanlarda, özellikle Hindistan ve Güneydoğu Asya'da, Müslüman topluluklar gemiyi büyük bir ilgiyle karşıladı. Bu karşılamalar, Osmanlı padişahının hilafet makamı nedeniyle uzak bölgelerdeki Müslümanlar arasında taşıdığı önemi gösteriyordu.

Uzun yolculuk

Ertuğrul, 14 Temmuz 1889'da İstanbul'dan ayrıldı. Gemi, Süveyş Kanalı'ndan geçerek Kızıldeniz'e, oradan Hint Okyanusu'na çıktı. Yolculuk sırasında Aden, Bombay, Kolombo, Singapur ve Saygon gibi limanlara uğradı. Gemi, teknik sorunlar ve mevsim koşulları nedeniyle bazı limanlarda uzun süre beklemek zorunda kaldı. Yaklaşık on bir ay süren yolculuğun ardından Ertuğrul, 7 Haziran 1890'da Japonya'nın Yokohama limanına ulaştı.

Heyet, Tokyo'da büyük bir törenle karşılandı. Ali Osman Paşa, İmparator Meiji'ye Sultan Abdülhamid'in mektubunu ve Osmanlı nişanını sundu. Heyet, Japonya'da yaklaşık üç ay kaldı. Bu süre zarfında heyet üyeleri, Japon yetkilileriyle görüştü ve çeşitli törenlere katıldı. Bu sırada geminin mürettebatı arasında kolera salgını baş gösterdi ve birçok denizci hastalandı.

16 Eylül 1890 gecesi

Ertuğrul, Eylül 1890'ın ortasında Yokohama'dan ayrılarak dönüş yoluna çıktı. Japon yetkilileri, tayfun mevsimi nedeniyle heyete yolculuğu ertelemesini önermişti. Ancak gemi yola çıktı. 16 Eylül 1890 gecesi Ertuğrul, Kii Yarımadası açıklarında şiddetli bir tayfuna yakalandı. Dev dalgalar ve güçlü rüzgâr, gemiyi Kii Ōshima adasındaki Kashinozaki Feneri yakınlarındaki kayalıklara sürükledi. Gemi kayalıklara çarptı ve kazanlarının patlamasıyla kısa sürede battı.

Faciada Ali Osman Paşa dahil beş yüzü aşkın denizci hayatını kaybetti. Kurtulan 69 kişi, karanlıkta ve fırtınada kıyıya ulaşmayı başardı. Kashinozaki Feneri'nin görevlileri ve yakındaki köylerin halkı, kazazedelere yardım etti. Köylüler, kendileri de yoksul olmalarına rağmen yaralılara yiyecek ve giyecek verdi; yaralıları tedavi etti. Hayatını kaybeden denizcilerin cesetleri, köylüler tarafından toplanarak defnedildi.

Hafızada Ertuğrul

Facianın yaşandığı Kushimoto ilçesinde, hayatını kaybeden Osmanlı denizcileri için bir anıt ve şehitlik inşa edildi. Burada her beş yılda bir anma törenleri düzenlenir. Kushimoto'da ayrıca bir Türk Müzesi bulunur. Bu müzede, Ertuğrul'un enkazından çıkarılan eşyalar ve facia ile ilgili belgeler sergilenir. 2007'den itibaren Türk ve Japon arkeologlar, Ertuğrul'un enkazı üzerinde sualtı kazıları yaptı ve binlerce parça eser çıkarıldı.

Ertuğrul faciası, iki ülke arasındaki dostluğun simgesi hâline geldi. 1985'te İran-Irak Savaşı sırasında Tahran'da mahsur kalan Japon vatandaşlarının Türk Hava Yolları'nın bir uçağıyla tahliye edilmesi, Japonya'da Ertuğrul'a verilen yardımın bir karşılığı olarak anıldı. 2015'te facia, Türk-Japon ortak yapımı bir sinema filmine de konu oldu.

Bir fırtına gecesinden doğan bağ

Ertuğrul faciası, bir dostluk ziyaretinin trajik bir sonla bitmesinin hikâyesidir. Ancak bu hikâye, aynı zamanda dünyanın iki ucundaki iki halk arasında kurulan derin bir bağın da başlangıcıdır. Kii Ōshima'nın yoksul köylülerinin, dilini bilmedikleri yabancı denizcilere gösterdiği yardım, insanlığın evrensel bir ifadesidir.

Ertuğrul'un hikâyesi, aynı zamanda XIX. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti'nin uzak coğrafyalarla ilişki kurma çabasını da yansıtır. Yaşlı bir geminin on bir ay süren yolculuğu, Osmanlı'nın sınırlı imkânlarla büyük hedeflere yöneldiğini gösterir. Bugün Kushimoto'daki anıtta düzenlenen törenler ve İstanbul ile Japonya arasında sürdürülen anma etkinlikleri, bu fırtına gecesinin bir asırdan fazla süren bir dostluğa dönüştüğünü gösterir.