Türk-Japon diplomatik ilişkileri (7 Temmuz 1924): Ertuğrul'un hatırasından ilk elçiliklere, Prens Takamatsu'nun Atatürk'

Türkiye ile Japonya arasında resmî diplomatik ilişkiler Cumhuriyet'in ilk yıllarında kuruldu; ama iki ülkenin birbirini tanıması çok daha eskiye, 1890'da Japonya kıyısında batan bir Osmanlı fırkateynine uzanır. Cumhuriyet döneminin Türk-Japon ilişkileri, bu eski hatıranın üzerine kurulan yeni bir diplomatik yapının hikâyesidir.

Önce Ertuğrul

Türkçe Vikipedi'ye göre Japon diplomat Fukuchi Genichiro 1873'te İstanbul'a geldi, Sultan Abdülhamid'i ziyaret etti ve bir dostluk nişanı sundu. 1889'da Abdülhamid, Osman Paşa'yı Ertuğrul Fırkateyni ile Japonya'ya gönderdi. 12 Temmuz 1889'da yola çıkan fırkateyn, güzergâhtaki İslam ülkelerinde karşılaşılan coşku nedeniyle uzayan yolculuğun sonunda 7 Haziran 1890'da Japonya'ya ulaştı. Fırkateyn 16 Eylül 1890'da Honşu adasının güneyindeki Kuşimoto'da battı; 650 kişiden 581'i öldü, kurtulan 69 kişi imparatorun emriyle Hiei ve Kongo gemileriyle İstanbul'a gönderildi. Kuşimoto'da Ertuğrul Anıtı dikildi.

İngilizce Wikipedia, heyetin başı Ali Osman Paşa'nın Meiji İmparatoru tarafından kabul edildiğini ve Abdülhamid'in gönderdiği mektup ile nişanı imparatora sunduğunu yazar. Kaynağa göre bu olay iki ülke ilişkilerinin kurucu olaylarından biri sayılır.

1924: Tanıma ve elçilikler

Türkçe Vikipedi'ye göre Japonya, 7 Temmuz 1924'te Türkiye'yi resmen tanıdı; Tokyo ve İstanbul'da elçilikler açıldı. Karşılıklı elçiliklerin kuruluşu 1925'te tamamlandı. İngilizce Wikipedia da Cumhuriyet'in kuruluşunun ardından diplomatik ilişkilerin 1924'te kurulduğunu ve ilk elçiliklerin 1925'te açıldığını yazar. Kaynağa göre Japonya'nın Türkiye'deki ilk büyükelçisi Sadatsuchi Uchida'ydı; Uchida 1926'da iki ülke arasında karşılıklı alışverişi amaçlayan kâr amacı gütmeyen Japonya-Türkiye Derneği'ni önerdi ve kurdu.

Japon elçiliğinin İstanbul'da açılması, o yıllarda pek çok yabancı temsilciliğin başkent Ankara'ya taşınmakta acele etmediğini de gösterir. Türkçe Vikipedi'ye göre Japonya büyükelçiliği 1937'de Ankara'ya taşındı.

1926: İstanbul'da bir Japon filosu

Türkçe Vikipedi'ye göre 1926'da bir Japon filosu İstanbul'a geldi ve filonun kumandanı Amiral Isoroku Yamamoto, Gazi Mustafa Kemal Paşa ile görüştü. Bu bilgi, Yamamoto'nun daha sonra İkinci Dünya Savaşı'ndaki rolüyle tanınması nedeniyle ilgi çeker; ancak kaynak görüşmenin yeri ve içeriği hakkında ayrıntı vermez.

1930'da iki ülke arasında Türk-Japon Ticaret ve Seyrisefain Antlaşması imzalandı. Böylece siyasi tanımanın ardından ticari ilişkiler de bir hukuki çerçeveye kavuştu.

Prens Takamatsu ve onur kılıcı

İlişkilerin en görkemli anı bir hanedan ziyaretiydi. Türkçe Vikipedi'ye göre Japonya İmparatoru'nun kardeşi Prens Takamatsu, eşiyle birlikte Türkiye'yi ziyaret ederek Mustafa Kemal Atatürk ile görüştü; Prens ve Prenses Takamatsu Atatürk'e bir onur kılıcı hediye ettiler. Bu kılıç bugün Anıtkabir müzesindedir.

İngilizce Wikipedia'nın Prens Takamatsu maddesi ziyaretin arka planını açıklar: Prens 4 Şubat 1930'da son Tokugawa şogunu Yoşinobu'nun torunu Kikuko Tokugawa ile evlendi. Düğünden kısa süre sonra çift, Japonya ile ziyaret edilen ülkeler arasındaki iyi niyeti ve anlayışı güçlendirmek amacıyla Avrupa'ya ve ardından ABD'ye uzanan bir dünya turuna çıktı. Kaynakta 1930 tarihli Belçika, İsveç, İspanya, Birleşik Krallık ve Portekiz nişanları ile 1931 tarihli bir Çekoslovakya nişanı sıralanır; bu da turun 1930-1931 yıllarına yayıldığını gösterir.

Sonraki yıllar: savaş ve yeniden yakınlaşma

1930'lardaki dostluk, İkinci Dünya Savaşı'nın son aylarında kesintiye uğradı. Türkçe Vikipedi'ye göre Türkiye 6 Ocak 1945'te Japonya ile ilişkilerini kesti ve 23 Şubat 1945'te savaş ilan etti. İngilizce Wikipedia bu savaş ilanının tamamen sembolik olduğunu belirtir. 14 Mayıs 1952'de TBMM San Francisco Antlaşması'nı onayladı ve Tokyo'da Türk büyükelçiliği açıldı; Japonya da 4 Temmuz 1953'te Ankara'da büyükelçilik açtı.

Sonuç

Türk-Japon ilişkileri, Cumhuriyet'in diplomasisinde coğrafi olarak en uzak ama duygusal olarak en derin bağlardan biri oldu. 1924'teki resmî tanıma, Osmanlı döneminden kalan bir dostluk hatırasını yeni devletin diplomatik ağına bağladı. Elçiliklerin açılması, bir donanma ziyareti, bir ticaret antlaşması ve bir prensin getirdiği onur kılıcı, bu bağın 1930'lardaki somut izleridir. Kılıcın bugün Anıtkabir'de sergilenmesi de o yılların hatırasını yaşatır.