Türkiye-Ukrayna Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması (2 Ocak 1922): Frunze heyetinin yolculuğu

Ankara'nın unutulan bir antlaşması

Kurtuluş Savaşı yıllarında Ankara Hükûmeti'nin doğudaki komşularıyla yaptığı antlaşmalar arasında Moskova ve Kars antlaşmaları iyi bilinir. Bunların hemen ardından imzalanan bir üçüncü antlaşma daha vardır: Türkçe Vikipedi'ye göre 2 Ocak 1922'de Ankara'da imzalanan Türkiye-Ukrayna Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması. Antlaşmayı Ankara Hükûmeti adına Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal (Tengirşenk), Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adına Mihail Frunze imzaladı. Bu konu antlaşmanın arka planını, Frunze heyetinin ziyaretini ve maddelerini Türkçe Vikipedi'nin antlaşma ve Mihail Frunze maddelerine, İngilizce Vikipedi'nin Mikhail Frunze ve Turkey-Ukraine relations maddelerine dayanarak anlatır.

1914-1918: İlk temaslar

Türkçe maddeye göre Çarlık döneminde, Birinci Dünya Savaşı başlamadan önce Ukrayna'da Rusya'ya karşı artan bağımsızlık isteğiyle Ukrayna Kurtuluşu Birliği kurulmuştu. Birlik 1914'ten itibaren açtığı şubelerden birini İstanbul'da açtı ve böylece iki taraf arasında yeniden doğrudan ilişki kuruldu. Bolşevik İhtilali'nin ardından başlayan Brest-Litovsk görüşmeleri sırasında, 9 Şubat 1918'de Osmanlı Devleti ile Ukrayna arasında bir barış antlaşması imzalandı ve bu antlaşmayla Ukrayna'nın bağımsızlığı tanındı. İngilizce Turkey-Ukraine relations maddesi de aynı tarihi verir: Ukrayna Halk Cumhuriyeti'nin Merkez Radası 9 Şubat 1918'de İttifak Devletleri ile barış imzalamış, Osmanlılar Ukrayna'yı egemen bir devlet olarak tanımış ve iki taraf diplomatik heyet değişimi yapmıştı.

Türkçe maddeye göre bundan sonra ilişkiler dostane bir seyir izledi. Savaşta esir düşen asker ve sivillerin geri verilmesi için 12 Şubat 1918'de ve daha sonra 17 Eylül 1921'de antlaşmalar imzalandı; karşılıklı elçilik heyetleri gönderildi ve ticari antlaşmalar yapıldı.

Moskova ve Kars'tan sonra

Türkçe madde, antlaşmayı mümkün kılan ortamı şöyle anlatır: 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması ile Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti ile turkiye-buyuk-millet-meclisiBüyük Millet Meclisi Hükûmeti arasında barış ve yardımlaşmaya varan bir dostluk dönemi başlamıştı. Ekim 1921'de imzalanan Kars Antlaşması ile Türkiye'nin doğu sınırı çizilmişti. Bu ortamda Sovyetler içinde ikinci önemdeki Ukrayna SSC'nin de Ankara Hükûmeti ile ilişkisini artırmasının koşulları oluşmuştu. Madde, Ukrayna SSC'nin o dönemde dış işlerinde bağımsız bir politika izleyebildiğini vurgular.

Frunze heyetinin yolculuğu

Türkçe maddeye göre Ukrayna SSC ile resmî ilişkilerin başlangıcını, Mihail Vasilyeviç Frunze ve 40 kişilik heyetinin 26 Kasım 1921'de başlayan Türkiye ziyareti oluşturdu. Heyet önce deniz yoluyla Trabzon'a geldi ve birkaç gün orada kaldı; aralık ayında Ankara'ya ulaştı. 25 Aralık günü TBMM heyetiyle bir araya gelindi ve Ukrayna-Türkiye konferansı başladı. Madde, dostluk havası içinde geçen konferansın 2 Ocak 1922'de antlaşmanın imzalanmasıyla sonuçlandığını yazar.

Türkçe Vikipedi'nin Mihail Frunze maddesi, ziyaretin başka yönlerini de anlatır: Frunze Batı Cephesi'ni gezmiş, Türk ordusunun ihtiyaçlarını görmüş ve bunların giderilmesi için atılan adımları hızlandırmıştı. Karslı Malakanların durumu gibi iki ülke arasındaki pürüzlü konuların çözülmesinde de etkili olmuştu. Madde, Frunze'nin genel olarak çok başarılı bir temsilcilik yaptığını ve Türkiye'de Sovyetlere dair olumlu bir izlenimin yerleşmesine katkıda bulunduğunu yazar. Frunze Türkiye gezisiyle ilgili anılarını da kaleme aldı; bu anılar Ahmet Ekeş'in Rusçadan çevirisiyle 1978'de yayımlandı.

Antlaşmanın maddeleri

Türkçe madde antlaşmanın ana maddelerini şöyle sayar:

• İki devletin karşılıklı olarak birbirini tanıması
• Karadeniz'in ve ona dökülen nehirlerin uluslararası statüsünün, Karadeniz'e kıyısı olan devletlerin katılacağı bir konferansta belirlenmesi
• Karadeniz ülkelerinin onayı olmadan İstanbul ve Çanakkale boğazlarında özel bir rejim uygulanmaması
• Diplomatik ilişkilerin kurulması

Boğazlarla ilgili madde, Moskova Antlaşması'ndaki benzer hükümlerle aynı çizgidedir: Boğazların geleceğinin, kıyıdaş devletlerin söz hakkı olmadan Batılı devletlerce belirlenmesine karşı çıkılmaktadır. Türkçe maddeye göre antlaşmayla yeni bir boyut kazanan ilişkiler, Mayıs 1922'deki ticaret antlaşmasıyla daha da güçlendi.

Frunze'nin sonraki hayatı ve Taksim'deki heykeli

Türkçe maddeye göre Frunze 1885'te doğmuş bir Bolşevik önderiydi ve İç Savaş'ta Pyotr Vrangel'i yenmesiyle tanınıyordu. 1925'te ülser nedeniyle ameliyata alındı ve ameliyat sırasında kloroform zehirlenmesinden öldü; Kremlin Duvarı Mezarlığı'na gömüldü. Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'e Sovyet döneminde onun onuruna "Frunze" adı verilmişti. Hem Türkçe hem İngilizce madde, İstanbul Taksim Meydanı'ndaki cumhuriyet-gazeteCumhuriyet Anıtı'nın heykel grubunda Frunze'nin Kliment Voroşilov ile birlikte yer aldığını yazar.

Kronoloji

• 1914: Ukrayna Kurtuluşu Birliği'nin İstanbul şubesi
• 9 Şubat 1918: Osmanlı-Ukrayna barış antlaşması
• 12 Şubat 1918 ve 17 Eylül 1921: Esir değişimi antlaşmaları
• 16 Mart 1921: Moskova Antlaşması
• Ekim 1921: Kars Antlaşması
• 26 Kasım 1921: Frunze heyetinin Türkiye ziyareti başladı
• 25 Aralık 1921: Ankara'da konferans başladı
• 2 Ocak 1922: Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması imzalandı
• Mayıs 1922: Ticaret antlaşması
• 1925: Frunze'nin ölümü