Saint-Jean-de-Maurienne Anlaşması (1917): İtalya'ya vaat edilen İzmir ve Güneybatı Anadolu

Alp dağlarında bir istasyon

19 Nisan 1917'de Fransa'nın Alp dağlarında, İtalya sınırına yakın küçük bir kasaba olan Saint-Jean-de-Maurienne'deki tren istasyonunda bir toplantı yapıldı. Toplantıya İngiltere Başbakanı David Lloyd George, Fransa Başbakanı Alexandre Ribot ve İtalya Başbakanı Paolo Boselli ile Dışişleri Bakanı Sidney Sonnino katıldı. Masadaki konu, savaşın sonunda Osmanlı topraklarından İtalya'ya ne verileceğiydi.

Bu toplantıda varılan uzlaşma, İzmir dahil Batı ve Güneybatı Anadolu'nun geniş bir bölümünü İtalya'ya bırakıyordu. Anlaşma, birkaç ay sonra Ağustos 1917'de yazılı hâle getirildi. Ama bir şartı vardı: Rusya'nın onayı. Ve bu onay hiçbir zaman gelmedi.

İtalya'nın hesapları

İtalya, Birinci Dünya Savaşı'na Mayıs 1915'te İtilaf devletlerinin yanında girmişti. Bu kararın arkasında, Nisan 1915'te imzalanan gizli Londra Antlaşması vardı. Londra Antlaşması İtalya'ya, Avusturya-Macaristan'dan toprak kazanımlarının yanında, Osmanlı Devleti'nin paylaşılması durumunda Antalya bölgesinde "adil bir pay" vaat ediyordu. Ama bu payın sınırları belirlenmemişti.

1916'da İngiltere ve Fransa'nın Sykes-Picot Anlaşması'yla Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaştığını öğrenen İtalya, kendi payını netleştirmek istedi. İtalyan hükümeti, Londra'da verilen vaadin somut bir anlaşmaya dönüştürülmesi için bastırdı. Saint-Jean-de-Maurienne'deki toplantı, bu baskının sonucuydu.

Anlaşmanın içeriği

Saint-Jean-de-Maurienne'de varılan uzlaşmaya göre İtalya'ya, İzmir dahil Batı Anadolu'nun güney kısmı ve Antalya, Konya ve çevresini kapsayan Güneybatı Anadolu doğrudan yönetim bölgesi olarak bırakılacaktı. Bunun kuzeyinde, İtalya'nın nüfuz bölgesi olacak geniş bir alan daha belirlendi. İzmir, İtalya'nın Anadolu'daki en önemli kazancı olacaktı.

Bu vaat, İtalya'nın Doğu Akdeniz'de büyük bir güç olma hedefine hizmet ediyordu. İtalya, 1912'de Trablusgarp Savaşı sırasında On İki Ada'yı işgal etmişti. Anadolu'nun güneybatısı, bu adalarla birlikte İtalya'nın Doğu Akdeniz'deki varlığını büyük ölçüde güçlendirecekti.

Toplantının atmosferi

Saint-Jean-de-Maurienne toplantısı, savaşın çok kritik bir döneminde yapıldı. Nisan 1917'de Amerika Birleşik Devletleri savaşa yeni girmişti. Rusya'da Şubat Devrimi'nden sonra ordunun savaşmaya devam edip etmeyeceği belirsizdi. Batı Cephesi'nde Fransız ordusu büyük bir taarruza hazırlanıyordu. İtalya ise Avusturya-Macaristan'a karşı İsonzo cephesinde ağır kayıplar veriyordu. İngiltere ve Fransa, İtalya'nın savaşta kalmasını garantilemek istiyordu.

Bu koşullar altında Lloyd George, İtalya'yı tatmin edecek bir uzlaşmaya hazırdı. Fransız tarafı daha temkinliydi; çünkü İtalya'ya verilecek bölgelerin bir kısmı, Fransa'nın Kilikya'daki çıkarlarına yakındı. Sonunda bir uzlaşma bulundu; ama haritanın kesin çizgileri ve Rusya'nın onayı meselesi açık bırakıldı. Bu açık uçlar, savaştan sonra anlaşmanın uygulanmasını engelleyen en önemli etkenler oldu.

Rusya'nın onayı ve devrim

Anlaşma, Rusya'nın onayına bağlıydı. Ancak 1917, Rusya'da büyük çalkantıların yılıydı. Şubat'ta Çarlık rejimi devrilmiş, geçici hükümet kurulmuştu. Geçici hükümet anlaşmayı onaylamadı. Kasım'da iktidara gelen Bolşevikler ise Çarlık dönemindeki bütün gizli antlaşmaları reddetti ve yayımladı. Böylece Saint-Jean-de-Maurienne Anlaşması, hukuken geçerlilik kazanamadı.

İngiltere ve Fransa, savaştan sonra bu durumu İtalya'nın taleplerini reddetmek için kullandı. 1919 Paris Barış Konferansı'nda İtalya, Saint-Jean-de-Maurienne'de vaat edilen toprakları talep etti. Ancak İngiltere ve Fransa, anlaşmanın Rusya'nın onayı olmadan geçersiz olduğunu savundu.

Antalya'ya İtalyan çıkarması

Paris'teki tartışmalar sürerken İtalya, vaat edilen toprakları fiilen ele geçirmeye çalıştı. Mart 1919'un sonunda İtalyan birlikleri Antalya'ya çıktı. Ardından Fethiye, Bodrum, Kuşadası ve Konya çevresinde İtalyan birlikleri konuşlandı. Ancak İzmir'in Yunanistan'a verilmesi, İtalya'nın Anadolu'daki planlarını büyük ölçüde boşa çıkardı.

İtalya, Anadolu'daki varlığını sürdürmekte zorlandı. Milli Mücadele'nin güçlenmesiyle birlikte İtalyan hükümeti, Ankara ile yakınlaşma yolunu seçti. İtalyan birlikleri, Ankara hükümetiyle temas kurarak çatışmaya girmekten kaçındı. 1921'den itibaren İtalya, Anadolu'daki birliklerini geri çekmeye başladı.

Mustafa Kemal ve İtalya

Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele boyunca İtilaf devletleri arasındaki çelişkileri ustalıkla kullandı. İtalya ile Fransa, İngiltere'nin Yunanistan'ı desteklemesinden rahatsızdı. Ankara hükümeti, bu iki ülkeyle ayrı ayrı temas kurarak İtilaf cephesindeki çatlakları derinleştirdi. İtalya'nın Anadolu'dan çekilmesi ve Fransa ile 1921 Ankara Antlaşması'nın imzalanması, bu diplomasinin başarılarıydı.

Vaatlerin savaşı

Saint-Jean-de-Maurienne Anlaşması, Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf devletlerinin yaptığı birbiriyle çelişen vaatlerin tipik bir örneğidir. İzmir, aynı anda hem İtalya'ya hem de Yunanistan'a vaat edilmişti. Bu çelişkiler, savaş sonrasında İtilaf devletleri arasında derin anlaşmazlıklara yol açtı.

Bize kalırsa bu anlaşmanın Türk tarihi açısından en önemli dersi, İtilaf devletlerinin Anadolu üzerindeki planlarının ne kadar kapsamlı ve ne kadar çelişkili olduğudur. Anadolu'nun güneybatısı İtalya'ya, batısı Yunanistan'a, güneydoğusu Fransa'ya, doğusu Rusya'ya ve Ermenistan'a bırakılmıştı. Bu paylaşım planlarının hepsi, Milli Mücadele'nin zaferiyle tarihe karıştı. İtilaf devletleri arasındaki çelişkiler ise Mustafa Kemal Paşa'nın diplomasisinin en önemli araçlarından biri oldu.