Eriha'nın kaybı (19-21 Şubat 1918): Kudüs'ten sonra Ürdün vadisine inen cephe

Kudüs'ten sonraki kış

9 Aralık 1917'de Kudüs'ün teslim edilmesinden sonra Filistin cephesinde kış yağmurları başladı. İngiliz komutanı Allenby, 14 Aralık'ta Savaş Kabinesi'ne yağmur mevsiminin en az iki ay boyunca büyük bir harekâta izin vermeyeceğini bildirdi. Mısır Seferi Kuvveti'nin ikmal hattı Süveyş Kanalı'ndaki ana üslerden yaklaşık 240 kilometre uzaklaşmıştı. Demiryolu, yollar ve su boruları ancak yavaş yavaş ileriye taşınabiliyordu. Bu nedenle cephe birkaç hafta boyunca durgun kaldı.

Allenby'nin bu dönemdeki asıl kaygısı sağ kanadıydı. Sol kanadı Akdeniz'e dayanıyordu ve güvendeydi; ama sağ kanadı, Kudüs'ün doğusunda, Ürdün vadisine doğru açıktı. Osmanlı kuvvetleri Ürdün nehrinin doğusundan büyük bir saldırı yaparsa, Kudüs'teki İngiliz kuvvetleri kanattan kuşatılabilirdi. Bu yüzden Allenby, Kudüs ile Lut Gölü arasındaki bölgeyi ele geçirerek sağ kanadını güvenceye almak istedi. Bu bölgenin merkezinde Eriha vardı.

Deniz seviyesinin altındaki şehir

Eriha, Kudüs'ün yaklaşık 25 kilometre doğusunda, deniz seviyesinin 250 metreden fazla altında, Ürdün vadisinin tabanında yer alan eski bir şehirdir. Kudüs ile Eriha arasındaki yol, yaklaşık 1.000 metrelik bir yükseklik farkını kısa bir mesafede iner. Bu yol boyunca uzanan kayalık tepeler, savunan tarafa çok elverişli mevziler sunuyordu. Osmanlı birlikleri bu tepelerde ve yol üzerindeki Talat ed-Dumm mevkiinde tahkimat kurmuştu.

Vadinin tabanı ise bambaşka bir dünyaydı. Kışın ılık, yazın ise boğucu derecede sıcak olan bu çukur, sıtma ve diğer hastalıklar bakımından çok tehlikeliydi. Eriha'yı alacak olan kuvvetin, bu iklimde uzun süre kalması gerekecekti.

19-21 Şubat: tepelerden vadiye

19 Şubat 1918'de saldırı başladı. İngiliz 60. (Londra) Tümeni, Kudüs-Eriha yolu üzerindeki tepelere ve Talat ed-Dumm mevzisine yöneldi. Anzak Atlı Tümeni'nin Avustralya 1. Hafif Süvari Tugayı ile Yeni Zelanda Atlı Tüfekçi Tugayı ise güneyden, Lut Gölü'ne doğru inen dik ve kayalık yollardan ilerledi. Atlı birlikler, bazı kesimlerde atları yedekte, tek sıra hâlinde yürümek zorunda kaldı.

Osmanlı birlikleri tepelerde direndi. Ancak saldıranların sayıca üstünlüğü ve atlı birliklerin güneyden kuşatma tehdidi, savunmayı zorladı. 20 Şubat'ta Talat ed-Dumm düştü. 21 Şubat sabahı Osmanlı birlikleri Eriha'yı boşaltarak Ürdün nehrinin doğusuna, Gorâniye köprüsü üzerinden çekildi. Aynı gün Avustralya hafif süvarileri Eriha'ya girdi.

Ürdün vadisinde bir yaz

Eriha'nın kaybı, Osmanlı ordusu için Ürdün nehrinin batısındaki son önemli mevzilerden birinin kaybı demekti. Bundan sonra nehir, iki ordu arasında doğal bir sınır hâline geldi. Ancak İngilizler bu sınırda durmadı. Mart ve Nisan-Mayıs 1918'de Ürdün'ün doğusuna, Amman ve Es-Salt yönüne iki büyük saldırı düzenlendi. Her ikisi de Osmanlı ve Alman birliklerinin direnişiyle geri püskürtüldü.

Bu saldırıların ardından İngiliz atlı birlikleri yaz boyunca Ürdün vadisinde kaldı. Vadinin boğucu sıcağı, toz fırtınaları ve sıtma, savaştan daha çok kayıp verdirdi. Ama Allenby için bu kayıplar katlanılması gereken bir bedeldi: vadide bekleyen atlı kuvvetler, Osmanlı komutanlığının dikkatini doğuya çekiyor ve Eylül 1918'deki büyük saldırının asıl hedefinin kıyı kesimi olduğunu gizliyordu.

Gorâniye köprüsü

Eriha'dan çekilen Osmanlı birliklerinin geçtiği Gorâniye köprüsü, sonraki aylarda iki taraf için de önemli bir nokta oldu. Ürdün nehri burada dar ama derin ve hızlı akan bir sudur; kış ve bahar aylarında taşabilir. Nehrin iki yakasındaki sık çalılık ve sazlık, geçiş noktalarını gizlemeye elverişliydi. İngilizler Mart 1918'deki Amman saldırısı için Gorâniye ve Mahadet Hacla'da nehir üzerine köprüler kurdu. Osmanlı ve Alman birlikleri ise nehrin doğusundaki tepelerde, Şuneti Nimrin mevkiinde güçlü bir savunma hattı oluşturdu.

Bu hat, Mart ve Mayıs aylarındaki iki saldırıda da İngilizlerin Es-Salt'tan Amman'a uzanan yolu tutmasına engel oldu. Her iki saldırıda da İngiliz kuvvetleri, nehrin doğusundaki tepelerde ağır kayıplar vererek geri çekildi. Eriha'nın kaybı, Ürdün'ün doğusunun da kaybı anlamına gelmedi; aksine nehrin doğusundaki savunma 1918 Eylül'üne kadar dayandı.

Mustafa Kemal'in son cephesi

Eriha'nın kaybından yedi ay sonra, Ağustos 1918'de Mustafa Kemal Paşa yeniden 7. Ordu komutanlığına atandı. Ordunun karargâhı Nablus'taydı ve cephesi Ürdün vadisinden batıya, Yahuda tepelerine uzanıyordu. Eriha'dan Ürdün'ün doğusuna çekilen birlikler, artık 4. Ordu'nun bölgesindeydi. Mustafa Kemal'in ordusu ise vadinin batısındaki tepeleri tutuyordu.

19 Eylül 1918'de başlayan büyük saldırıda 8. Ordu'nun kıyıdaki hattı çökünce, 7. Ordu kuşatılma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Mustafa Kemal, ordusunu Ürdün vadisi üzerinden doğuya ve kuzeye çekerek imhadan kurtardı. Eriha'nın kaybıyla başlayan Ürdün vadisi dönemi, böylece Osmanlı ordusunun Suriye'ye çekilişiyle sona erdi.

Vadideki dönüm noktası

Eriha'nın kaybı, Kudüs'ün teslimi kadar büyük yankı uyandırmadı. Ama Filistin cephesinin 1918'deki şeklini belirleyen olay buydu. Ürdün nehri, iki ordu arasında bir sınır hâline geldi; İngiliz kuvvetlerinin bir kısmı aylarca bu vadide kaldı; Osmanlı komutanlığı ise doğudan gelecek bir saldırı ihtimaline karşı kuvvetlerini dağıtmak zorunda kaldı.

Bize göre Eriha'nın hikâyesi, coğrafyanın savaşın kaderini nasıl belirlediğine iyi bir örnek. Deniz seviyesinin altındaki bu sıcak çukur, iki ordunun da istemediği ama vazgeçemediği bir alan oldu. 1918 Eylül'ünde cephenin çöktüğü günlerde, Mustafa Kemal'in ordusunu bu vadiden kuzeye çekerek kurtarması, aynı coğrafyanın bu kez Osmanlı askerine bir çıkış yolu sunduğunu gösterdi.