"Kemalizm sözcüğü Atatürk'ten sonra uyduruldu" doğru mu? Kurtuluş Savaşı'nın küçümseyici "Kemalîler"inden 1934'ün La Tur

"Kemalizm" ve "Atatürkçülük" sözcükleri bugün çoğunlukla aynı anlamda kullanılır. Bu yüzden sık rastlanan bir kanı, her ikisinin de Atatürk'ün ölümünden sonra, onun düşüncelerini sistemleştirmek isteyenlerce ortaya atıldığıdır. Kimi zaman da "Atatürk kendi adıyla bir ideoloji kurulmasını hiç istemedi, Kemalizm sonradan uyduruldu" denir. Kaynaklar ise sözcüğün çok daha eski, Atatürk'ün sağlığında ve hatta devletin resmî yayınlarında kullanılan bir geçmişi olduğunu gösterir.

İlk kullanım: Bir küçümseme

Türkçe Vikipedi'ye göre sözcüğün en eski biçimi bir ideolojiyi değil, bir siyasi hareketi anlatıyordu. Kurtuluş Savaşı sırasında İstanbul'daki yönetim ve taraftarları, Mustafa Kemal'in önderlik ettiği hareketi destekleyen herkesi küçümseyici bir yaklaşımla "Kemalistler", "Kemalîler" ve "Kemalciler" olarak adlandırdı. Kaynağa göre "Kemalîler" adlandırması, Osmanlı tarihindeki Celalî isyancılarına bir göndermeydi. Dış basın ise "Kemalistler" sözcüğünü Ankara merkezli hareketi ve onun silahlı gücünü belirtmek için "milliyetçiler" sözcüğüyle eş anlamlı olarak kullandı.

Yani sözcük, ilk ortaya çıktığında Ankara'nın kendi seçtiği bir ad değildi; rakiplerinin taktığı, yabancı gazetelerin ise yansız bir etiket olarak benimsediği bir addı.

Bir ideolojinin adı olarak: 1929 mu, 1931 mi?

İngilizce Wikipedia'ya göre "Kemalizm"in siyasi söylemde tanımlayıcı bir terim olarak kullanılması çoğu zaman Bozkurt, Ahmet Cevat Emre ve siyasetçi Yakup Kadri Karaosmanoğlu'na atfedilir. Kaynak, Yakup Kadri'nin terimi 28 Haziran 1929'da "Türk modernleşme yolunun ana ilke ve değerlerinden" oluşan ideolojiyi anlatmak için kullandığını yazar.

Türkçe Vikipedi ise bir ideolojiye işaret eden Kemalizm ve Kamâlizm kavramlarının Türkiye'de 1930'larda kullanılmaya başladığını belirtir. Kaynağa göre Kemalizm kavramı 1931'de Devletçilik ve İnkılâpçılık ilkelerinin diğer dört ilkeye eklenmesinden sonra ortaya atıldı ve ders kitaplarına girdi; aynı yıldan itibaren çeşitli yazarlar Kemalizm'i tanımlayan ve halka benimsetmeye çalışan yazılar yayımladı. Türkçe Vikipedi, Altı Ok'a ilk olarak 1931'de "Kemalizm" adının verildiğini de yazar.

Devletin kendi dergisi: La Turquie Kemaliste

"Sonradan uyduruldu" iddiasını en açık biçimde çürüten belge, devletin kendi yayınıdır. Türkçe Vikipedi'ye göre 1934'te Türkiye Cumhuriyeti İçişleri Bakanlığı, Türkiye'yi yabancı ülkelere tanıtmak için La Turquie Kemaliste ("Kemalist Türkiye") adlı bir dergi yayımlamaya başladı. Kemalizm'in kuramsal çerçevesini çizme amacıyla Halkevlerinin yayın organı Ülkü dergisi ve 1932-1934 yılları arasında bir grup yazarın çıkardığı Kadro dergisi de yayımlandı.

Kemalizm'den Kamâlizm'e

Sözcüğün bir de unutulmuş biçimi vardır. Türkçe Vikipedi'ye göre Atatürk, Dil Devrimi sürecinde 1935'te Arapça kökenli Kemal adını, 1937'ye dek kullanacağı Eski Türkçe Kamâl adıyla değiştirdi. Bunun üzerine ideolojinin adı da "Kamâlizm" olarak yazıldı. Kaynağa göre Kamâlizm kavramı 1935'te ortaya atıldı, Cumhuriyet Halk Partisi'nin 9 Mayıs 1935'te toplanan 4. Kurultayı'nda kabul edilen programa girdi ve Atatürk'ün 1939 kurultayı için 1937'de kaleme aldığı program çalışmasında da yer aldı. Commons'taki dergi kapakları da aynı yayının hem "Kemaliste" hem "Kamâliste" yazımıyla çıktığını gösterir.

"Doktrinimiz yok" sözü

Kemalizm'in bir ideoloji olup olmadığı tartışması da eskidir. Türkçe Vikipedi, Kemalist ideolojinin bir düşünce sisteminden çok ülkeyi pragmatist bir yöntemle modernleştirmeye çalışan bir siyasi uygulama olarak görüldüğünü belirtir ve buna gerekçe olarak bir diyalog aktarır: Kaynağa göre "Paşam, bu partinin doktrini yok!" diyen Yakup Kadri Karaosmanoğlu'na Atatürk "Elbette yok çocuğum, eğer doktrine gidersek hareketi dondururuz." cevabını vermiştir. Bu diyalog, kaynakta tarih ve yer belirtilmeden aktarıldığı için burada yalnızca Vikipedi'nin aktarımı olarak verilmiştir.

Sonuç

"Kemalizm sonradan uyduruldu" cümlesi kaynaklarla uyuşmaz. Sözcük önce Kurtuluş Savaşı yıllarında rakiplerin küçümseyici etiketi ve dış basının tanımlayıcı adı olarak doğdu; 1929-1931 arasında bir ideolojinin adı olarak kullanılmaya başladı, ders kitaplarına girdi, 1934'te İçişleri Bakanlığının yabancılara yönelik dergisinin adı oldu ve 1935'te "Kamâlizm" biçimiyle parti programına yazıldı. Atatürk'ün ölümünden sonra yaygınlaşan ad ise Atatürkçülüktür.