Bizani ve Yanya'nın düşüşü (Mart 1913): Goltz'un tahkimatı, Esat Paşa'nın savunması ve Epir'in kaybı

Bizani Muharebesi, Türkçe kaynaklardaki adıyla Bijan Muharebesi ya da Üçüncü Yanya Muharebesi, Birinci Balkan Savaşı'nın son aşamasında 4-6 Mart 1913'te Epir'de Yunan ve Osmanlı kuvvetleri arasında yapıldı. Muharebe, bölgenin en büyük şehri Yanya'nın güney girişlerini kapatan Bizani tabyaları çevresinde geçti. Sonunda Osmanlı mevzileri yarıldı, Esat Paşa Yanya'yı ve garnizonunu teslim etti. Yanya, İşkodra ile birlikte Balkanlarda en uzun dayanan Osmanlı kalelerinden biriydi.

Yanya'yı kim savundu?

Türkçe Vikipedi'ye göre Yanya'nın savunmasında olduğu gibi bu muharebede de Esat Paşa ve kardeşi Vehip Paşa komutadaydı. Mehmet Esat Bülkat maddesine göre Esat Paşa 1862'de Yanya'da doğdu, 1890'da kurmay yüzbaşı olarak Harbiye'yi bitirdi ve Almanya'da askerî görevlerde bulundu; Osmanlı ordusunu düzenlemekle görevli Goltz Paşa'nın yardımcılığını da yaptı. İtalya'nın savaş ilanı üzerine 16 Eylül 1911'de Yanya Bağımsız Tümen komutanı, 10 Ekim 1911'de de seferberlik gereği Yanya Kolordusu komutanı oldu. Madde, onun Balkan Savaşları'nda 5 Mart 1913'e kadar Yanya ve çevresini sayıca üstün Yunan kuvvetlerine karşı savunduğunu yazar.

Yunan ordusunun başında ise önce General Konstantinos Sapuncakis, sonra Veliaht Prens Konstantin vardı. Türkçe Vikipedi, Esat Paşa'nın Berlin Askerî Akademisi'nde birlikte eğitim aldığı Veliaht Prens Konstantin'e muharebenin sonunda kılıcını teslim ettiğini de yazar.

Alman tasarımı bir tahkimat

İngilizce Wikipedia'ya göre Yanya'nın güneyindeki arazi savunmaya çok elverişliydi. Osmanlılar mevzilerini, Alman General Colmar von der Goltz'un yönetiminde yapılan kalıcı tahkimatlarla güçlendirmişti. Bunlarda beton top yuvaları, sığınaklar, siperler, dikenli tel, ışıldaklar ve makineli tüfek mevzileri vardı. Kale bölgesinde güney yaklaşmalarını koruyan iki büyük tabya, Bizani ve Kastritsa, ile şehrin batı ve kuzeybatı girişlerini kapatan beş küçük tabya bulunuyordu.

İlk iki saldırı

İngilizce maddeye göre Yunanistan'ın asıl savaş gücü başta Makedonya'ya yöneldiği için Ekim 1912'de Epir cephesinde Yunan ordusu Osmanlı Yanya Kolordusu karşısında sayıca azdı. Yunanlar Esat Paşa'nın Gribovo'daki ilk saldırısını durdurduktan sonra 21 Ekim'de Preveze'yi aldı ve Yanya yönünde kuzeye ilerledi. Aralık 1912'ye gelindiğinde iki taraf da takviye almıştı: Manastır Muharebesi'nden çekilen Vardar Ordusu'nun bir kısmı Osmanlı kuvvetlerini 35.000 kadar kişiye çıkarırken, Yunanlar 25.000 kişiye ulaştı. Yunanların 14 Aralık'ta başlattığı ilk saldırı 22 Aralık'a kadar süren çarpışmalarla püskürtüldü; ama Osmanlılar ağır kayıplar verdi ve sayıları 26.000 kadara indi.

Makedonya'daki harekât bitince Yunan Genelkurmayı dikkatini Epir'e çevirdi; üç tümen getirilerek bölgedeki Yunan askeri 40.000 kadara, 80 topa ve altı uçağa çıkarıldı. Sapuncakis 20 Ocak 1913'te yeni bir cepheden saldırı başlattı; saldırı toprak kazandı, ama yüksek kayıplar ve kötüleşen hava yüzünden birkaç gün sonra durduruldu. Bunun üzerine Sapuncakis görevden alındı ve yerine Veliaht Prens Konstantin geçti.

4-6 Mart 1913

İngilizce Wikipedia'ya göre Konstantin, Bizani'ye güneydoğudan saldırıyormuş gibi görünürken asıl yüklenmeyi kale bölgesinin güneybatı kanadına yönelten bir plan hazırladı. Yunan topçusu 4 Mart'ta gün boyu süren bir hazırlık ateşi açtı; top başına 150 mermi atıldığı tahmin edilir. Osmanlı karşı ateşi cephane eksikliği yüzünden zayıf kaldı. Taarruz 5 Mart'ta Yunan 4., 6. ve 8. Piyade Tümenleriyle başladı; Metsovo Karma Tugayı kuzeyden oyalama saldırısı yaptı. Sabah Tsuka kesiminde ilk gedik açıldı, sonraki saatlerde Osmanlı savunması beş noktada yarıldı. Saat 16'da Bizani ve Kastritsa tabyaları Yanya'daki karargâhtan kopmuştu. Saat 18'de Yunan 1. Evzon Alayı Yanya'nın güney kenarındaki Agios Ioannis köyüne girdi. Gece tabyalardaki garnizonlar şehre ulaşmaya çalışırken 35 subay ve 935 er esir düştü.

Esat Paşa muharebenin kaybedildiğini anlayınca olabildiğince çok asker ve yaralıyı kuzeye çıkarmaya çalıştı, ardından teslim görüşmelerinde yardım için şehirdeki yabancı konsolosluklarla temasa geçti. 6 Mart 1913 saat 23.00'te Yanya'nın ve Osmanlı garnizonunun kayıtsız şartsız teslimini kabul etti. Ertesi gün Konstantin'in birlikleri şehirde geçit töreni yaptı. Her iki madde de Esat Paşa'nın Türkiye'ye vardığında bir ulusal kahraman olarak karşılandığını yazar.

Kayıplar ve tartışmalı sayılar

İngilizce maddeye göre muharebede 2.800 Osmanlı askeri öldü, Yunanlar 500 ölü ve yaralı verdi. Yunanlar yaklaşık 8.600 esir ve 108 top ele geçirdi; garnizonun geri kalanı Arnavutluk'a çekilebildi. Türkçe madde Yunan kaybını 280-500 ölü ve yaralı olarak verir. Topların sayısında da fark vardır: İngilizce madde tahkimattaki topları 102 olarak (çoğu 87 mm) verirken, Türkçe madde Yanya ile birlikte 21 bataryada 128 top sayar. Bu farklar kaynakların ayrı kayıtlara dayanmasından kaynaklanır; burada iki rakam da verilmiştir.

Havacılık ve sonuç

Yunanlar operasyonlarda çoğu Farman çift kanatlılarından oluşan altı uçaklık bir filo kullandı. İngilizce maddeye göre Yunanlar adına uçan Rus pilot N. de Sackoff, uçağı yerden açılan ateşle vurulan ilk pilot oldu; Preveze yakınlarına indi, uçağını onarıp üssüne döndü. Yanya'nın düştüğü gün şehrin yerlisi olan havacı Hristos Adamidis uçağını belediye binası meydanına indirdi.

İngilizce Wikipedia'ya göre tarihçi Richard Hall, Bizani Muharebesi'ni ve Yanya'nın düşüşünü Yunanistan'ın Birinci Balkan Savaşı'ndaki en büyük askerî başarısı sayar; belirleyici olanın sayısal üstünlük değil, Osmanlı tarafına tepki verecek zaman bırakmayan iyi koordine edilmiş planlama olduğunu yazar. Yanya'nın teslimi güney Epir'i ve İyon kıyısını Yunan denetimine bıraktı ve yeni kurulan Arnavut devletini kuzeydeki İşkodra'ya benzer bir güney dayanağından yoksun etti. Yanya'dan Çanakkale'ye

Esat Paşa'nın askerlik hayatı Yanya ile bitmedi. Mehmet Esat Bülkat maddesine göre 16 Ocak 1913'te Tekirdağ'da 3. Kolordu komutanlığına atandı; Birinci Dünya Savaşı'nda Gelibolu Yarımadası'nda 3. Kolordu ve Arıburnu Kuzey Grubu komutanı oldu ve Conkbayırı'nı savundu. Madde, onun Anafartalar Cephesinde Kaymakam Mustafa Kemal'in kazandığı başarıda büyük payı olduğunu, çünkü Mustafa Kemal'in Anafartalar kumandanlığına atanmasını sağladığını yazar. Aynı madde Esat Paşa'yı, Çanakkale Müstahkem Mevkii komutanı Cevat Paşa ve Mustafa Kemal ile birlikte savaşın öne çıkan üç komutanından biri olarak anar. Esat Paşa'nın "1912-1913 Balkan Harbi" adlı bir eseri de vardır; 2 Kasım 1952'de İstanbul'da öldü.