Mudanya'dan sonra İtilaf devletleri barış konferansına hem İstanbul'daki Babıali'yi hem de Ankara'daki TBMM hükûmetini çağırdı. Sadrazam Tevfik Paşa 29 Ekim 1922'de TBMM Riyasetine "gayet müstaceldir" diye bir telgraf çekti. Nutuk'un ekindeki 263 numaralı vesika bu telgraftır.
Metin ne diyor?
Tevfik Paşa'ya bakılırsa Babıali daveti reddederse altı asırlık devletin tarihî kimliği yok olmaya mahkûm edilir; Meclis reddederse dünyanın beklediği barış sonuçsuz kalır. İki taraf da bu mesuliyeti taşıyamaz. Paşa, kendi hükûmetinin Sevr'in onaylanmamasında direndiğini ve işgalin etkisini azaltmaya çalıştığını hatırlatır; millî hâkimiyeti güçlendirerek idare birliğini sağlamak için müzakereye hazır olduklarını yazar. Ayrılık bir yana, en küçük bir muhalefeti bile reva görmediklerini söyler ve görüşmek üzere bir temsilci göndermeyi teklif eder.Muhatap ve gönderen
Türkçe ansiklopediye bakılırsa Ahmet Tevfik Paşa (1843-1936) son Osmanlı sadrazamıdır. 21 Ekim 1920 - 4 Kasım 1922 arasındaki son sadrazamlığı, bu telgraftan bir hafta sonra sona erdi. II. Abdülhamid döneminde on dört yıl Hariciye Nazırı, öncesinde Berlin'de on yıl elçi olmuştu.Belgenin önemi
Mustafa Kemal bu telgrafı, İstanbul'un son ana kadar Lozan'da yer almaya çalıştığının kanıtı olarak sunar. TBMM'nin cevabı, 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılması oldu. Sitedeki 17 Ekim 1922 tarihli Tevfik Paşa telgrafı (Vesika 260) bu yazışmanın ilk halkasıdır.Anlatı karşılaştırması: Tevfik Paşa Meclis’e hangi gün yazdı?
Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: Nutuk, Tevfik Paşa'nın kendisine çektiği telgrafa verilen cevaptan haberi olmadığını bildirdikten sonra 29 Ekim 1922 tarihli telgrafıyla ve sadrazam unvanıyla doğrudan Meclis Başkanlığı'na başvurduğunu kaydediyor; Meclis'te görüşmeler 30 Ekim'de başladı (Nutuk). Tarihçi şöyle diyor: Dursun Ali Akbulut, Atatürk Ansiklopedisi'nde Tevfik Paşa'nın TBMM Başkanlığına çektiği telgrafta konferansa birlikte katılmayı önerdiğini ve bu telgrafların Ankara'da saltanata dair düşünceleri önemli ölçüde değiştirdiğini yazıyor (Akbulut). Farklı görüş: Akbulut bu telgrafı, Ankara'nın konferans davetini kabul ettiğini bildirdiği 23 Ekim'le 'aynı gün' çekilmiş olarak veriyor; Nutuk ise Meclis Başkanlığı'na yapılan başvuruyu 29 Ekim tarihli telgrafa bağlıyor (Akbulut) (Nutuk). Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.