I. Ahmed (1590–1617): on dört yaşında taht, ekberiyet usulü ve Sultanahmet Camii

I. Ahmed, 1603–1617 yılları arasında hüküm süren on dördüncü Osmanlı padişahıdır. Babası III. Mehmed'in Saruhan sancakbeyliği sırasında 28 Nisan 1590'da Manisa'da doğdu; annesi Handan Sultan'dır. Celâlî karışıklıkları yüzünden sancağa çıkamadı. Babasının 22 Aralık 1603'teki ölümü üzerine on dört yaşında tahta geçti. On dört yıllık saltanatı Avusturya ve İran cephelerinde aynı anda süren savaşlar, Anadolu'da Celâlî isyanları, taht veraseti düzenindeki köklü bir değişiklik ve İstanbul'un siluetini değiştiren bir cami ile hatırlanır.

Tahta çıkış ve ilk kararlar

I. Ahmed'in ilk işi, III. Murad ve III. Mehmed dönemlerinde devlet işlerine karışan büyükannesi Safiye Sultan'ı Eski Saray'a göndermek oldu. Bu sırada iki cephede savaş sürüyordu. Cigalazade Sinan Paşa doğu serdarı, Sadrazam Malkoç Yavuz Ali Paşa batı serdarı oldu. Şah I. Abbas kuşatma sonunda Revan'ı almış, Kars'a girmiş ve ancak Ahıska önlerinde durdurulabilmişti.

Yeni padişahın tahta çıkışı, kardeşi Mustafa'nın hayatını da etkiledi. Türk literatürünün I. Mustafa bahsine göre Ahmed tahta çıktığında hanedanın geride kalan tek erkek üyesi Mustafa'ydı ve yeni padişahın henüz erkek çocuğu olmadığı için onun hayatına dokunulmadı; III. Mehmed'in on dokuz kardeşini öldürtmesinin tepkiyle karşılanmış olması da bunda etkiliydi.

İran cephesi

Cigalazade Sinan Paşa İstanbul'dan gecikerek 15 Haziran 1604'te ayrıldı ve fırsat varken Şah Abbas'ın üzerine gitmeyip Van'da kışladı. 1605'te Tebriz'i geri almak için yürüdüyse de Erzurum Beylerbeyi Köse Sefer Paşa'nın ayrı hareket edip esir düşmesi ve şahın ani baskını üzerine yenilip Van'a, sonra Diyarbekir'e çekildi. Yardıma geç kaldığı gerekçesiyle Halep Beylerbeyi Canbolatoğlu Hüseyin Paşa'yı idam ettirmesi büyük bir isyanın başlamasına yol açtı. Paşanın ölümünden sonra Şah Abbas Gence, Şirvan ve Şamahı'yı aldı.

Batı cephesi ve Zitvatorok

Sadrazam Malkoç Ali Paşa Belgrad'da ölünce yerine Lala Mehmed Paşa getirildi. Lala Mehmed Paşa Peşte ve Vaç'ı geri aldı, 1605'te Vişegrad'ı aldıktan sonra Estergon'u 4 Kasım 1605'te teslim aldı. Habsburg yönetimine karşı ayaklanan Erdel Beyi István Bocskai İstanbul'a elçi gönderip yardım istemişti; Lala Mehmed Paşa ona Erdel ve Macar tacı giydirdi. Lala Mehmed Paşa 1606'da ölünce barış görüşmeleri Kuyucu Murad Paşa'ya bırakıldı ve 11 Kasım 1606'da Zitvatorok Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla padişah ile imparator eşit sayıldı ve tarihçiler genellikle Osmanlı Devleti'nin büyümesinin bu antlaşmayla durduğunda birleşir.

Celâlîler ve Kuyucu Murad Paşa

I. Ahmed'in tahta çıkışından hemen sonra ayaklanan Tavil Ahmed, Celâlî serdarı Nasuh Paşa'yı ve Anadolu Beylerbeyi Kecdehan Ali Paşa'yı yendi. Canbolatoğlu Ali Paşa Lübnan'da Ma'noğlu Fahreddin'le birleşip adına sikke kestirdi. Celâlîler karşısındaki acizliği yüzünden Sadrazam Derviş Paşa idam edildi (1606) ve sadarete getirilen Kuyucu Murad Paşa 24 Ekim 1607'de Oruç ovasında Canbolatoğlu'nu, ardından Alaçayır'da Kalenderoğlu'nu yendi. Köylerin boşalması yüzünden hazine nüzul ve avarız vergilerinden mahrum kalmıştı; I. Ahmed 30 Eylül 1609'da bir adâletnâme çıkararak halkı idarecilerin baskısından korumaya ve terk edilen köyleri yeniden iskân etmeye çalıştı.

Akdeniz ve ticaret antlaşmaları

Malta ve Toskana filoları Osmanlı kıyılarına baskınlar yapıyordu; 1611'de bir Malta filosu Gördüs'ten (Korint) 500, 1612'de bir Toskana filosu İstanköy'den 1.200 esir götürdü. Kaptan-ı derya Halil Paşa Kıbrıs sularında Malta gemilerini yenip devrin en büyük gemisi sayılan "Karacehennem"i tahrip etti. Kazakların Sinop'u yağmalaması ise donanma Akdeniz'deyken oldu.

Taht veraseti: ekberiyet

I. Ahmed döneminin en önemli değişikliklerinden biri saltanatın el değiştirme usulündeydi. O zamana kadar belli bir kurala bağlı olmayan cülusta bu padişahtan itibaren "ekberiyet" ve "erşediyet", yani hanedanın en büyük ve en olgun üyesinin tahta geçmesi usulü benimsendi; öteki şehzadeler sarayın özel bir bölümünde, "kafes" denilen yerde tutulmaya başlandı. Bu teamüle uyularak I. Ahmed'in yerine oğlu Osman değil kardeşi I. Mustafa geçti.

Sultanahmet Camii ve hayır eserleri

Osmanlı tarihinin en büyük yapıları arasında sayılan Sultan Ahmed Camii'ni o yaptırdı; padişah, inşaatın başlangıç töreninde altın bir kazma ile terleyinceye kadar bizzat çalıştı. Cami, medrese, imaret, tabhane, darüşşifa, mektep ve dükkânlarla bir külliye oluşturuyordu. I. Ahmed, yıkılmaya yüz tutan Kâbe duvarlarını İstanbul'dan ustalar göndererek tamir ettirdi, Kâbe kapısının kitabesini ve altın oluğu yeniletti; Medine'deki Mescid-i Nebevî'ye beyaz mermerden bir minber gönderdi. Babasının türbesini de o yaptırdı.

Kişiliği ve ölümü

I. Ahmed elli bir gün süren bir mide hastalığı sonucu 22 Kasım 1617'de yirmi sekiz yaşında öldü. Dindar ve hayır sahibi bir padişah olarak halkın güvenini kazanmıştı; sert tabiatlıydı, ihanet edenleri affetmezdi. Ava ve cirit oyununa meraklıydı. "Bahtî" mahlasıyla şiirler yazdı; küçük divanı Millet Kütüphanesi'nde, Ali Emîrî Efendi koleksiyonunda bulunur. Devrinde tütün ithaline ilk kez izin verildi, buna karşılık ülke çapında içki yasağı uygulandı. Türbesi, yaptırdığı caminin külliyesindedir.

I. Ahmed dönemi: büyük resimde yeri

I. Ahmed'in saltanatı, veraset düzeninde kalıcı bir değişimin başlangıcıdır: kardeşi Mustafa'nın hayatının bağışlanması, sonraki yüzyıllarda tahtın hanedanın en yaşlı üyesine geçmesi uygulamasına giden yolu açtı. Genç padişahın Sultanahmet Camii'ni yaptırması ise savaşla değil eserle anılma isteğini yansıtır. Bize göre bu iki gelişme, onu sanıldığından daha önemli bir dönemin padişahı yapar.