Bursa Ulu Camii (1396-1400): yirmi kubbeli caminin hikâyesi

Bursa'nın simgesi

Bursa Ulu Camii, Türkçe Vikipedi'ye göre I. Bayezid (Yıldırım) tarafından 1396–1400 yılları arasında yaptırılmış ulu camidir. Bursa kent merkezinde, Atatürk Caddesi üzerinde bulunan cami, kentin tarihî simgelerinden biridir. Çok ayaklı cami şemasının en klasik ve anıtsal örneği sayılır. Yirmi kubbeli yapı, Türkiye'de iç mekânı en geniş camilerden biridir. Mimarının Ali Neccar ya da Hacı İvaz olduğu düşünülmektedir. Cami, 2014'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan "Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu" alanının parçalarından biridir.

Yapılışı

Türkçe Vikipedi'ye göre cami, I. Bayezid'in Niğbolu Seferi'nden dönüşünde verdiği emirle yapıldı. Caminin yapım tarihini veren bir kitabe yoktur; ancak minber kapısında geçen 802 (1399–1400) tarihi caminin yapım tarihi olarak kabul edilir. Caminin açılışında ilk hutbeyi dönemin önemli mutasavvıflarından Somuncu Baba'nın (Şeyh Hamîdüddin-i Aksarâyî) okuduğu rivayet edilir. Yapım, devletin kendisini siyasi, ekonomik ve kültürel bir güç olarak kabul ettirme çabasının ve Osmanlı toplumuna bir kimlik kazandırma isteğinin bir parçası olarak değerlendirilir.

Yangınlar ve onarımlar

Türkçe Vikipedi'ye göre caminin yapımından kısa süre sonra I. Bayezid'in Ankara Savaşı'nda esir düşmesinin ardından Timur'un Bursa'yı işgali sırasında ve Fetret Devri'nde Karamanoğlu Mehmed Bey'in 1413'teki Bursa kuşatmasında caminin dış cephelerine odun yığılarak yakılmaya çalışıldı. Bu yangınlar dış cephe kaplamasını tahrip etti; ortaya çıkan moloz duvar dokusu kalın sıvayla örtüldü ve bu durum 1950'lerdeki restorasyona kadar sürdü. Cami, Fetret Devri'nin ardından 1421'de yeniden ibadete açıldı. İlk onarım belgesi 1494 yılına aittir ve 1862'ye kadar 23 onarım belgesi daha vardır.

Deprem ve hat levhaları

Türkçe Vikipedi'ye göre 1517'de Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferinden sonra getirilen Kâbe kapı örtüsü padişah tarafından Ulu Cami'ye hediye edildi ve minberin soluna asıldı. Müezzin mahfili 1549'da, müezzin mahfilinin karşısındaki taş vaiz kürsüsü 1815'te yapıldı. Cami, 1855'teki büyük depremde ağır hasar gördü; on sekiz kubbesi çöktü, yalnızca batı minaresinin dibindeki kubbe ile mihrap önü kubbesi ayakta kaldı. Depremden sonra cami esaslı bir onarım gördü. Bu dönemde Sultan Abdülmecid'in emriyle İstanbul'dan gönderilen ünlü hattatlar camideki büyük yazıları elden geçirdi ve yeni yazılar ekledi. Caminin duvarlarında XIX. yüzyılın ikinci yarısı ile XX. yüzyıl başında farklı hattatlar tarafından yazılmış 192 hat levhası ve duvar yazısı bulunur. 1889'da çıkan yangında minarelerin ahşap külahları yandı ve bugünkü taş külahlar yapıldı.

Mimarisi

Türkçe Vikipedi'ye göre dikdörtgen planlı cami yaklaşık 5.000 metrekarelik bir alana yayılır ve yirmi kubbeyle örtülüdür. Sekizgen kasnaklara oturan kubbeler, mihrap duvarına dik beş sıra hâlinde dizilmiştir; mihrap ekseni üzerindeki kubbeler en yüksek, yanlara doğru gidildikçe her sırada daha alçaktır. Düzgün kesme taşlarla yapılmış kalın duvarların ağır görünümünü hafifletmek için cephelerde her kubbe sırası hizasında sağır sivri kemerler bulunur; her kemerin içinde iki sıra hâlinde ikişer pencere vardır.

Yapının kuzey cephesinin iki ucunda iki minare bulunur. Batı köşesindeki minare I. Bayezid tarafından yaptırılmıştır; sekizgen kürsüsü mermerden, gövdesi tuğladandır. Doğu köşesindeki kare kürsülü minarenin ise I. Mehmed (Çelebi) tarafından yaptırıldığı düşünülür ve beden duvarından yaklaşık bir metre ayrıdır. Caminin kuzey, doğu ve batıda üç kapısı vardır; sonradan bir pencere kapıya dönüştürülerek hünkâr mahfiline açılan dördüncü kapı yapılmıştır. Caminin iç mekânında, tepesi açık bir kubbenin altında bulunan şadırvan, Ulu Cami'nin en dikkat çekici özelliklerinden biridir.

Minber

Caminin sert ceviz ağacından kündekâri tekniğiyle yapılmış minberi, Selçuklu oymacılığından Osmanlı ahşap oymacılığına geçişin en önemli örneklerinden biri kabul edilir. Türkçe Vikipedi'ye göre minberi Hacı Abdülaziz oğlu Mehmed adlı bir usta yapmıştır; ustanın adı minberin sağ yanında oyma sülüs yazıyla yazılıdır. İfadenin son sözcüğü farklı biçimlerde okunduğu için kimi kaynaklar ustanın Antepli, kimi kaynaklar ise Tebriz'in Devak köyünden olduğunu belirtir. On dört basamaklı minberin girişinde kapı kanatları bulunur; yan aynalıklar çok kollu yıldızlarla geometrik bölümlere ayrılmış ve bitkisel motiflerle doldurulmuştur.

Tarihteki yeri

Bursa Ulu Camii, Osmanlı'nın beylikten devlete geçiş döneminin en büyük yapısıdır. Selçuklu ve beylikler dönemi çok ayaklı ulu cami geleneğinin en gelişmiş örneği olan yapı, aynı zamanda Osmanlı'nın ilk başkenti Bursa'nın kimliğini belirleyen anıtlardan biridir. UNESCO, Bursa'daki erken Osmanlı yapılarının kent planlamasının ve külliye sisteminin doğuşunu gösterdiğini vurgular. Ulu Cami, kentin dinî ve ticari merkezinde, hanlar bölgesinin yanı başında yer alarak bu düzenin merkezini oluşturur.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Bursa Ulucamii maddesi, Türkçe Vikipedi'nin Bursa Ulu Camii maddesi, UNESCO Dünya Mirası sayfası ve İngilizce Wikipedia'nın Grand Mosque of Bursa maddesine dayanır. Rivayetler dikkat ve bilgi kutularında belirtilmiştir.