Ali Rıza Efendi: Mustafa'yı yeni usul okula gönderen baba

Ali Rıza Efendi'nin hayatı kısa sürdü ama oğlunun yolunu belirleyen kararı o verdi. Okul çağı geldiğinde Zübeyde Hanım çocuğun Hafız Mehmet Efendi'nin mahalle mektebine gitmesini istiyordu. Baba ise yeni yöntemlerle ders veren Şemsi Efendi Mektebi'nde ısrar etti.

Mustafa önce mahalle mektebine başladı. Bir arkadaşının suçunu üstlenip falaka yiyince bir daha oraya gitmek istemedi ve birkaç gün sonra Şemsi Efendi'nin okuluna geçti. Atatürk bu karar için babasına ömrü boyunca minnet duyduğunu anlatırdı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Ali Rıza Efendi evkaf memurluğu, gümrük memurluğu ve kereste ticareti yaptı. 1876-77'de yerel gönüllü birliklerde teğmen olarak da bulundu.
Ali Rıza Efendi kimdi?

Ali Rıza Efendi 1841'de Selanik'te doğdu. Babası Hafız Ahmet Efendi, annesi Ayşe Hanım'dı. Ailenin dört çocuğundan biriydi; bebekken beşikten düşerek ölen kardeşinin adı Mustafa'ydı. Ali Rıza Efendi yıllar sonra oğluna bu kardeşin anısını yaşatmak için Mustafa adını verdi.

İlk öğrenimini Selanik'teki Abdi Hafız Mahalle Mektebi'nde gördü. Evkaf idaresinde ikinci kâtip olarak çalıştı, ardından Rüsumat yani gümrük idaresine geçti. Langaza'dan Selanik'e yerleşen Sofuzadeler ailesinden Zübeyde Hanım ile 1870 ya da 1871'de evlendi.

Gönüllü taburda üsteğmen

1876'da Osmanlı-Sırp Savaşı başladığında Selanik'te gönüllülerden oluşan Askerî Milliye Taburu kuruldu. Ali Rıza Efendi bu taburda üsteğmen rütbesiyle görev aldı, Islahhane Mahallesi'nde ve Numan Paşa Camii avlusunda talim yaptırdı. Tabur İstanbul'a kadar gitti, ancak 93 Harbi sonuçlanmadan padişah tarafından dağıtıldı.

Aynı yıl ailenin başına başka bir iş geldi. diplomatik bir krize yol açan Selanik Vakası'nın elebaşlarından olduğu iddiasıyla Hafız Ahmet Efendi hakkında yakalama kararı çıktı. Ahmet Efendi dağa çıktı ve "Firari Ahmet Efendi" diye anılmaya başladı; ailesine ölüm haberi ancak yedi yıl sonra ulaştı.
Sınırda bir gümrük noktası ve kereste işi

Gümrük memuru olarak tayin edildiği yer, Olimpos Dağı eteklerinde Çayağzı ya da Papazköprüsü denilen ıssız bir sınır geçidiydi. Burası gerçek bir yerleşim yeri değil, birkaç memur evi ile bir kontrol noktasından ibaretti. Rum çetelerinin baskınları artınca ailesinin güvenliğinden endişe eden Ali Rıza Efendi memurluğu bıraktı ve tanıştığı tüccarların etkisiyle kereste ticaretine girdi.

İlk yıllar kazançlıydı. Ancak eşkıyanın orman işletmelerine saldırıları ve haraç istemesi işleri çökertti; Ali Rıza Efendi haraç vermeyi reddettiği için büyük zarar gördü. Sonra tuz ticaretine geçti, ama depodaki tuzlar eriyince bu iş de batırdı. Memurluğa geri dönme girişimi de sonuç vermedi.

Okul kararı neden bu kadar önemliydi?

Ali Rıza Efendi'nin hasta ve bunalımlı olduğu bu son yıllar, oğlunun okul çağına denk geldi. Zübeyde Hanım geleneksel bir eğitim istiyordu: Çocuk ilahilerle mahalle mektebine götürülecek, Kur'an okumayı öğrenecekti. Baba ise Şemsi Efendi'nin açtığı, sıralı sınıfları ve yeni öğretim yöntemleriyle bilinen okulda ısrar etti. Sonunda bir uzlaşma bulundu: Mustafa önce kısa bir süre mahalle mektebine gitti, ardından Şemsi Efendi Mektebi'ne aldırıldı.

Mahalle mektebi deneyimi kısa ve acı oldu: Mustafa, bir arkadaşının suçunu üstlendiği için falaka cezası yedi ve bir daha o okula gitmek istemedi. Birkaç gün sonra Şemsi Efendi Mektebi'ne geçti. Atatürk, babasının okul seçimindeki bu kararı için hayatı boyunca ona minnet duydu. Ali Rıza Efendi'nin oğlunu "adam olmak için okumak, öğrenmek şarttır" sözleriyle teşvik ettiği aktarılır.
Mezarı nerede?

Ali Rıza Efendi, Selanik'teki Hortacı Süleyman Camii'nin haziresine defnedildi. Selanik'in el değiştirmesinden sonra cami 1912'de kiliseye çevrildi ve hazire tahrip edildi. Bu yüzden bugün babasının mezar taşı ayakta değil.

Ailenin geldiği köy ise ziyaret edilebiliyor. Hafız Ahmet Efendi'nin doğduğu Kocacık köyü bugün Kuzey Makedonya'da, Merkez Jupa Belediyesi'ne bağlı. 2014'te köyde tarihî fotoğraflardan esinlenerek iki bina yapıldı ve Ali Rıza Efendi Anı Evi adıyla ziyarete açıldı.

Kısa ve sıkıntılı geçen bir hayat, ama oğlunun eğitim yolunu açan karar sayesinde Türk tarihinde yer edinen bir isim: Ali Rıza Efendi'nin hikâyesi böyle özetlenebilir.