Tütün Rejisi'nin Kaldırılması (26 Şubat 1925): Yabancı tekelden devlet inhisarına

Borç karşılığı verilen bir tekel

"Reji" adıyla bilinen Memalik-i Şahane Duhanları Müşterekü'l-Menfaa Reji Şirketi, Osmanlı Devleti'nde tütün ticaretinin tekel ayrıcalığını elinde tutan yabancı sermayeli bir şirketti. Türkçe Vikipedi'ye göre şirket, Osmanlı Devleti, Düyun-u Umumiye ve üç bankacılık grubu (Viyana'daki Österreichische Kreditanstalt, Berlin'deki Bleichröder bankası ve İstanbul'daki Osmanlı Bankası) arasındaki görüşmeler sonucunda 27 Mayıs 1883 tarihli sözleşmeyle kuruldu ve 1925'e kadar faaliyet gösterdi. Fransızca adı Société de la Régie Cointéressée des Tabacs de l'Empire Ottoman'dı.

Düyun-u Umumiye'nin gölgesinde

Reji'yi anlamak için Osmanlı borçlarına bakmak gerekir. Türkçe Vikipedi'nin Düyûn-ı Umûmiye maddesine göre Osmanlı Devleti 1854'te Kırım Savaşı sırasında dış borçlanmaya başladı ve 1874'e kadar 15 ayrı dış borç aldı; bu dönemde 239 milyon lira borçlanıldığı hâlde hükûmetin eline yalnızca 127 milyon lira geçti. Ödemeler yapılamayınca 1881'de damga, alkollü içki, balık avı, tuz, tütün ve ipekten alınan vergilerin tüm geliri borçlara ayrıldı ve bu gelirleri toplama görevi yeni kurulan Düyun-u Umumiye İdaresi'ne verildi.

İngilizce Wikipedia'ya göre Düyun-u Umumiye, alacaklılar tarafından yönetilen ve neredeyse bağımsız işleyen büyük bir bürokrasiye dönüştü. Yönetim kurulunda İngiliz, Fransız, Alman, Avusturyalı, İtalyan, Hollandalı ve Osmanlı alacaklılarının birer temsilcisi ile Osmanlı devletinin bir temsilcisi bulunuyordu; kurum 5.000 memur çalıştırıyordu. Tuz ve tütün tekelleri de bu kuruma bırakılmıştı.

Üreticinin durumu

Türkçe Vikipedi'ye göre tütün üreticilerinin Reji'den ruhsat alması ve ürünlerini yalnızca Reji'ye satması şart koşuldu. Başka alıcı bulamayan üretici tütününü değerinin altında satmak zorunda kaldı; bu da kaçak üretim ve satışı yaygınlaştırdı. İngilizce Wikipedia, Ottoman Tobacco Company maddesinde şirketin Osmanlı İmparatorluğu'ndaki en büyük yabancı yatırım olduğunu ve yerel direnişe karşın daha verimli üretim yöntemleri getirmeye çalıştığını yazar.

Kolcular: Şirketin silahlı gücü

Osmanlı hükûmeti, tütün kaçakçılığını önlemek için şirkete kendi silahlı güvenlik gücünü, yani "kolcu" teşkilatını kurma yetkisi verdi. İngilizce Wikipedia'ya göre kolluk ve zor kullanma yetkisinin özel bir şirkete devredilmesi, eleştirmenlerin Reji'yi "devlet içinde devlet" olarak nitelemesine yol açtı. Kolcularla geçimini tütün tarlalarından sağlayan köylüler ve kaçakçılar arasında kanlı çatışmalar yaşandı. Bu çatışmalar Çökertme gibi yöresel türkülere ve ağıtlara konu oldu.

Kaldırma girişimleri

Türkçe Vikipedi'ye göre 1911'de Reji Şirketi'nin kaldırılması ve yedi yıl süreyle bir devlet inhisarı kurulması kararlaştırıldı ve 1912'de bir "Tütün Tekeli" kanun tasarısı hazırlandı. Ancak Trablusgarp Savaşı ile Balkan Savaşları'nın yarattığı mali zorluklar nedeniyle, Reji'nin Osmanlı Devleti'ne 1,5 milyon Osmanlı lirası borç vermesi karşılığında şirket ayrıcalıkları 1914'ten başlayarak 15 yıl uzatıldı.

1925: Rejinin sonu

Lozan Antlaşması'yla Düyun-u Umumiye'nin vergi gelirlerini denetlemesi sona erdi; kurum yalnızca borçların alacaklılara paylaştırılması görevini sürdürdü. Türkçe Vikipedi'ye göre Tütün Rejisi 26 Şubat 1925'te lağvedildi. 1 Mart 1925'te Reji devletçe satın alındı ve tüm hak ve yükümlülükleri devlete devredildi. 26 Kasım 1925'te 558 sayılı Tütün İdare-i Murakabesi ve Sigara Kâğıdı İnhisarı Hakkında Kanun yürürlüğe girdi; 1930'da 1701 sayılı Tütün İnhisarı Kanunu çıkarıldı. İngilizce Wikipedia'ya göre şirket 1925'te millîleştirildi ve sonradan Tekel'e dönüştü; kolcu teşkilatı da millîleştirmeyle ortadan kalktı.

Kaynaklar hakkında

Şirketin kuruluşu, işleyişi ve 1925 tasfiyesi Türkçe Vikipedi'nin Tütün Rejisi maddesinden; kolcular, millîleştirme ve Tekel bilgisi İngilizce Wikipedia'nın Ottoman Tobacco Company maddesinden; borçlanma süreci ve Düyun-u Umumiye'nin yapısı Türkçe Vikipedi'nin Düyûn-ı Umûmiye ve İngilizce Wikipedia'nın Ottoman Public Debt Administration maddelerinden alınmıştır.