Vahdettin İstanbul'dan kaçtı mı? 16 Kasım 1922 mektubu, HMS Malaya, Malta, Hicaz ve San Remo

Son Osmanlı padişahı VI. Mehmed Vahdettin'in 17 Kasım 1922'de İstanbul'dan ayrılışı, Türk tarihinde en çok tartışılan olaylardan biridir. Ders kitaplarında ve gündelik dilde "kaçtı" fiili yerleşmiştir; Vahdettin'i savunan yazarlar ise bunun bir kaçış olmadığını söyler. Bu konuda ayrılışı kaynakların verdiği ayrıntılarla anlatıyor, "kaçtı mı" sorusuna hangi kelimelerin uyduğunu gösteriyoruz.

İddia ve kısa cevap

Tartışılan iddia: "Vahdettin kaçmadı, onurlu bir hicret yaptı." Bu, Vahdettin'in kendi görüşüdür. İngilizce Wikipedia'ya göre anılarında kaçmadığını, Hz. Muhammed'in örneğine uyarak onurlu bir hicret yaptığını ve bir gün yurduna döneceğini yazdı. Aynı madde, ülkeyi bir İngiliz savaş gemisiyle terk ettiğini anlatırken "fled" (kaçtı) fiilini kullanır. Türkçe Vikipedi ise daha nötr bir dil seçer: Vahdettin "ülkeyi terk etti" ve HMS Malaya ile "Malta'ya gitti". Belgelerden kesin olan şudur: Vahdettin, gizlice ve İngilizlerin korumasında, tahttan feragat etmeden ülkeden ayrıldı.

Arka plan: 1 Kasım'dan 16 Kasım'a

Türkçe maddeye göre TBMM 1 Kasım 1922'de hilafet ile saltanatın ayrıldığını ve saltanatın kaldırıldığını iki maddelik bir kanunla ilan etti. Vahdettin'in adı hutbelerden çıkarıldı. 4 Kasım'da son sadrazam Ahmed Tevfik Paşa istifa etti; İngilizce maddeye göre mührü iade etmedi ve Vahdettin'le bir daha görüşmedi. 5 Kasım'da Refet Paşa, Bâbıâli'deki bakanlıklara gönderdiği genelgeyle İstanbul hükûmetinin görevine son verildiğini bildirdi.

İngilizce madde o günlerin havasını da anlatır. Gazeteler Vahdettin'i vatana ihanetle suçlayan bir kampanya yürütüyordu ve Meclis onu yargılamaya karar verdi, ama yöntem hiç belirlenmedi. Ali Kemal'in linç edildiği haberi gelince hanedan ve yanlıları paniğe kapıldı; vize alabilenler yurt dışına çıktı, alamayanlar İngiliz kışlalarına sığındı. 10 Kasım'da Vahdettin saltanatın kaldırılmasından sonraki ilk cuma namazına katıldı ve adı hutbede okunmadı.

16 Kasım mektubu

İngilizce maddeye göre Vahdettin 16 Kasım 1922'de işgal ordusu komutanı General Charles Harington'a şu mektubu yazdı: "Efendim, İstanbul'da hayatımı tehlikede gördüğümden İngiliz Hükûmeti'ne iltica ediyor ve en kısa zamanda İstanbul'dan başka bir yere nakledilmemi rica ediyorum." Mektubu "Müslümanların Halifesi Mehmed Vahideddin" diye imzaladı. Madde, Vahdettin'in Temmuz 1919'dan beri İngiliz işgal makamlarından ve Lord Curzon'dan, ülkeden ayrılması gerekirse kişisel güvenliğini istediğini de yazar.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Akış: 17 Kasım sabahı

İngilizce maddeye göre 17 Kasım 1922 yağmurlu bir gündü. Vahdettin kişisel eşyaları dışında hanedana ait değerli eşya ya da mücevher almamaya dikkat etti, birçok belgeyi yaktı ve Mukaddes Emanetler'i yanına almayı reddetti. Oğlu Şehzade Mehmed Ertuğrul'un da bulunduğu on kişilik maiyetiyle Yıldız Sarayı'ndan bir İngiliz ambulansının eşliğinde çıktı ve Harington'la birlikte Tophane rıhtımında HMS Malaya'ya bindi. Amiral Sir Osmond Brock nereye gitmek istediğini sorduğunda bir tercih belirtmedi; Brock Malta'yı önerdi, o da kabul etti. Madde, Vahdettin'in tahttan feragat etmeden ayrıldığını özellikle not eder.
Malta, Hicaz, İtalya

İngilizce maddeye göre Malta Valisi Lord Plumer, Vahdettin'i Kral V. George adına karşıladı; Vahdettin tahttan ve hilafetten vazgeçmediğini tekrarladı. Ona ve maiyetine Pini Kışlası'nda sekiz odalı bir daire hazırlandı. 19 Kasım'da Meclis, kuzeni Abdülmecid Efendi'yi halife seçti. Türkçe maddeye göre Vahdettin bunu kabul etmedi ve "Saltanatsız hilâfet, hilâfetsiz de saltanat olmaz" dedi.

Hicaz Kralı Hüseyin onu umre için davet etti. İngilizce maddeye göre Vahdettin HMS Ajax ile Port Said'e, oradan Süveyş üzerinden 15 Ocak 1923'te Cidde'ye ulaştı. Kral Hüseyin onu 101 pare top atışıyla karşıladı, ama halife olarak değil seçkin bir misafir olarak ağırladı; çünkü kendisi halife olarak tanınmaya çalışıyordu. İslam dünyasında ziyaret, İngilizlerin bir halkla ilişkiler hamlesi olarak eleştirildi.

İngilizce maddeye göre İngilizler Lozan görüşmeleri sürerken varlığının gerginlik yaratabileceğini düşünüp onu İtalya'ya yönlendirdi. İtalyan hükûmeti onu 2 Mayıs 1923'te Cenova limanında resmî olmayan bir törenle karşıladı. Türkçe maddeye göre 11 Haziran 1923'te San Remo'da kiralanan bir villaya taşındı.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: UK Government. Dosya sayfası

Rakamlar ve son yıllar

İngilizce maddeye göre Vahdettin İstanbul'dan 20.000 sterlinle ayrıldı ve borç içinde, beş parasız öldü. Paranın çoğunu eski kayınbiraderi ve baş yaveri Zeki Bey kumarhanelerde harcadı; madde, Zeki Bey'in sonradan Vahdettin'in faaliyetlerini Ankara'ya rapor ettiği ve Ankara'dan maaş aldığının ortaya çıktığını yazar. Türkçe maddeye göre Vahdettin 16 Mayıs 1926'da San Remo'da 65 yaşında öldü; otopsi bir kalp damarının tıkanmasından öldüğünü gösterdi. Cenazesi Türkiye'ye kabul edilmedi ve iki ay sonra Şam'daki Süleymaniye Külliyesi'nin kabristanına gömüldü.
Sonuç ve bugünkü anlamı

"Kaçtı mı" sorusunun cevabı, hangi olgulara baktığınıza bağlı bir yorum sorusudur; ama olguların kendisi tartışmalı değildir. Vahdettin, kendi el yazısıyla İngiliz Hükûmeti'ne iltica ettiğini bildirdi, İngiliz korumasında ve bir İngiliz zırhlısıyla gizlice ayrıldı, tahttan feragat etmedi ve dönemeyeceği bir sürgünde öldü. Onun "hicret" demesi de, karşıtlarının "kaçış" demesi de bu olgular üzerine kurulmuş değerlendirmelerdir. Görseller Vahdettin'i ve onu İstanbul'dan götüren HMS Malaya zırhlısını gösterir.