II. Bayezid (1481-1512): Velî lakaplı padişah, Cem meselesi ve sessiz büyüme

Kimliği ve unvanları

II. Bayezid, Türkçe Vikipedi'ye göre 3 Aralık 1447'de Dimetoka'da doğdu ve 26 Mayıs 1512'de Havsa'da öldü. Divan şiirinde "Adlî" mahlasını kullanan padişah, dindarlığı ve mütevazı yaşamı nedeniyle halk arasında "Bayezid-i Velî" olarak anıldı. Osmanlı Devleti'nin sekizinci padişahıdır ve 22 Mayıs 1481'den 24 Nisan 1512'de tahttan çekilinceye kadar hüküm sürdü. Türkçe Vikipedi'ye göre adı Latin harfli metinlerde Beyazıt, Bayezit ya da Bayezıd gibi farklı biçimlerde yazılsa da bütün Osmanlıca yazıtlarda "Bâyezid" olarak geçer. Modon fetihnamesinde "Emîrü'l-mü'minîn Sultânü'l-guzât ve'l-mücâhidîn" unvanlarıyla anılır.

Amasya'daki şehzadelik yılları

Türkçe Vikipedi'ye göre Bayezid, II. Mehmed'in en büyük oğluydu; annesi Gülbahar Hatun'dur. İstanbul'un fethinden sonra, yaklaşık yedi yaşındayken (1454–1455) Hadım Ali Paşa'nın danışmanlığında Amasya sancakbeyi oldu ve bu görevde yaklaşık 27 yıl kaldı. Amasya, o dönemde önemli bir eğitim ve kültür merkeziydi. Bayezid burada devrin ünlü bilginlerinden İslami ilimler, matematik ve felsefe dersleri aldı; Bayrami şeyhi Şeyh Yavsî'nin öğrencisi oldu ve büyük hattat Şeyh Hamdullah'tan hat dersi aldı. Arapça ve Farsçanın yanı sıra Çağatay Türkçesini ve Uygur alfabesini de öğrendi. 1473'te Otlukbeli Savaşı'nda Osmanlı ordusunun sağ kanadını yönetti; 1479'da gönderdiği kuvvetler Torul ve çevresini Osmanlı topraklarına kattı.

Türkçe Vikipedi, Topkapı Sarayı Arşivi'ndeki bir belgeye dayanarak, şehzadenin lalası ve defterdarının II. Mehmed'e sunduğu bir arzda çevresindeki bazı kişilerin onu afyona alıştırdığının bildirildiğini, babasının onu sert biçimde uyardığını ve Bayezid'in af dilediğini aktarır. Bayezid ayrıca, Sadrazam Karamanî Mehmed Paşa döneminde birçok vakıf ve mülk arazisini devlet hazinesine aktaran toprak düzenlemesini Amasya'da uygulamayacağını açıklayarak geniş bir taraftar kitlesi kazandı.

Tahta çıkış

Türkçe Vikipedi'ye göre II. Mehmed 3 Mayıs 1481'de Gebze yakınlarında beklenmedik biçimde öldü. Sadrazam Karamanî Mehmed Paşa her iki şehzadeye ulaklar gönderdi; ancak Cem'e gönderilen haberci, Bayezid'in damadı olan Anadolu Beylerbeyi Sinan Paşa tarafından yolda yakalandı. Bayezid'i destekleyen yeniçeriler İstanbul'da ayaklanarak 4 Mayıs 1481'de Cem yanlısı olduğu düşünülen Karamanî Mehmed Paşa'yı öldürdü ve Bayezid'in oğlu Şehzade Korkut'u babasına vekâleten tahta çıkardı. Bayezid 4.000 kişilik maiyetiyle Amasya'dan dokuz günde Üsküdar'a ulaştı ve 22 Mayıs 1481'de tahta çıktı. Kapıkullarına üçer bin akçe cülus bahşişi dağıttı ve yeniçerilerin gündeliğini 5 akçeye yükseltti; bu uygulama sonraki padişahlar için bir gelenek oldu.

Cem Sultan meselesi

Türkçe Vikipedi'ye göre kardeşi Cem, Bayezid'in padişahlığını tanımadı. İnegöl önlerinde Ayas Paşa'nın kuvvetlerini yenerek Bursa'da kendi adına hutbe okuttu ve para bastırdı; Anadolu'yu kendisine bırakması koşuluyla devletin paylaşılmasını önerdi. Bayezid bu öneriyi reddetti. Cem, Haziran 1481'de Yenişehir'de yenildi, Memlük Sultanlığı'na sığındı ve 1482'de yeniden Anadolu'ya döndüyse de başarısız oldu. Ardından Rodos Şövalyeleri'ne sığındı; önce Fransa'da, sonra Roma'da Papalığın elinde tutuldu. Türkçe Vikipedi'ye göre Cem'in Avrupa'da esir olması, Bayezid'in Avrupa'ya büyük seferler yapmasını uzun süre engelledi; Bayezid, kardeşinin gözetim altında tutulması karşılığında önce şövalyelere, sonra Papalığa her yıl yüklü miktarda para ödedi. Cem 1495'te Napoli'de öldü.

Balkanlar ve Karadeniz

Türkçe Vikipedi'ye göre II. Bayezid ilk büyük seferini 1483'te yaptı ve Hersek Dukalığı'nın kalan topraklarını aldı. 1484'te vergisini ödemeyen Boğdan Voyvodası'na karşı sefere çıktı ve Tuna ağzındaki Kili ile Dinyester ağzındaki Akkerman kalelerini aldı. Böylece Karadeniz'deki Osmanlı egemenliği pekişti ve Kırım Hanlığı ile kara bağlantısı kuruldu. Boğdan seferine çıkarken Edirne'de Tunca Nehri kıyısında adını taşıyan külliyenin inşasını başlattı ve seferden elde edilen gelirle yaptırdığı külliye 1488'de tamamlandı. Külliyedeki darüşşifa, Osmanlı tıp tarihinin önemli kurumlarından biridir.

1492'de Belgrad'ı kuşattı ancak alamadı. 1493'te Hırvatistan'daki Krbava Savaşı'nda Osmanlı akıncıları kesin bir zafer kazandı. Aynı yıl Lehistan'ın Boğdan'a saldırısıyla başlayan Osmanlı-Lehistan savaşı Osmanlı'nın üstünlüğüyle sonuçlandı ve iki ülke arasında uzun bir barış dönemi başladı.

Memlüklerle savaş

Türkçe Vikipedi'ye göre Osmanlı ile Memlük devletleri arasındaki sınırı Fırat ve Toros Dağları belirliyordu. Çukurova'daki Ramazanoğulları Memlük, Maraş-Elbistan çevresindeki Dulkadiroğulları ise Osmanlı nüfuzu altındaydı. İlişkiler başlangıçta dostçaydı; ancak Çukurova üzerindeki çekişme, Cem'in Kahire'de ağırlanması ve hac yolları konusundaki anlaşmazlıklar iki devletin arasını açtı. 1485'te başlayan Osmanlı-Memlük Savaşı, birkaç büyük çarpışmanın ardından 1491'de yapılan barışla savaş öncesi sınırlara dönülerek sona erdi. Bu savaşta görülen eksiklikler, sonraki dönemde Osmanlı ordusunun ve topçusunun yeniden düzenlenmesine yol açtı.

Donanma ve Venedik savaşı

Türkçe Vikipedi'ye göre II. Bayezid, 1499'da Sapienza (Zonchio) deniz savaşında Venedik donanmasını yenerek Osmanlı'nın ilk büyük açık deniz zaferini kazandı ve İnebahtı'yı aldı. Bu savaşta Kemal Reis önemli bir rol oynadı. Savaş sırasında Modon, Koron ve Navarin de alındı. 1501'de Papalık'ın desteklediği Fransız ve Venedik donanması Midilli'yi kuşattı, ancak başarılı olamadı. 1503'te yapılan barışla Venedik, Mora'daki kalelerini Osmanlı'ya bıraktı.

Safevî tehdidi ve son yıllar

Türkçe Vikipedi'ye göre 1501'de İran'da Akkoyunlu Devleti'nin yerine Şah İsmail'in önderliğinde Safevî Devleti kuruldu. Şah İsmail, Dulkadiroğulları üzerine yürüdü ve Anadolu'daki Kızılbaş Türkmenler arasında etkisini artırdı. Safevîlere bağlı Şahkulu 1511'de Teke bölgesinde büyük bir isyan başlattı. Padişah isyanı bastırmak için Sadrazam Hadım Ali Paşa'yı gönderdi; Şahkulu öldürüldü, ancak Hadım Ali Paşa da çatışmada hayatını kaybetti.

İngilizce Wikipedia'ya göre 1509'da İstanbul büyük bir depremle sarsıldı; Osmanlı kaynakları bu depremi "kıyamet-i suğrâ" (küçük kıyamet) olarak anar. Aynı dönemde Bayezid'in oğulları Selim ve Ahmed arasında taht mücadelesi başladı. Şehzade Ahmed Karaman'ı alıp İstanbul'a yürüdü; Selim ise Trakya'da ayaklandı, ancak babası tarafından yenilerek Kefe'ye çekildi. Bayezid, Ahmed'in kendisini tahttan indirmesinden çekindiği için onun İstanbul'a girmesine izin vermedi. Selim Kırım'dan döndü ve yeniçerilerin desteğiyle 24 Nisan 1512'de babasını tahttan çekilmeye zorladı. Bayezid doğduğu Dimetoka'ya giderken 26 Mayıs 1512'de Havsa'da öldü ve İstanbul'daki Bayezid Camii'nin yanına gömüldü.

Mirası

İngilizce Wikipedia'ya göre II. Bayezid, Semerkant'tan gelerek II. Mehmed ve II. Bayezid'in saraylarında çalışan katip Abdürrezzak Bahşı'nın Çağatayca ve Uygur harfleriyle yazdığı bir gazelde adaleti ve merhametiyle övülmüştür. İstanbul'daki Bayezid Külliyesi (1501–1506), Amasya'daki ve Edirne'deki külliyeleri, onun döneminin mimari mirasıdır. II. Bayezid, babasının hızla genişleyen devletini mali ve idari açıdan sağlamlaştırdı; oğlu Yavuz Sultan Selim ve torunu Kanuni Sultan Süleyman'ın büyük seferleri, bu sağlam yapının üzerine kuruldu.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Bayezid II maddesi, Türkçe Vikipedi'nin II. Bayezid maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Bayezid II maddesine dayanır. Dönemin değerlendirilmesindeki farklar ve ölüm nedenine ilişkin iddialar dikkat kutularında karşılaştırılmıştır.