Çaldıran Muharebesi (23 Ağustos 1514): Yavuz Selim ve Şah İsmail

Kısaca

Çaldıran Muharebesi, 23 Ağustos 1514'te bugünkü İran'ın kuzeybatısındaki Çaldıran ovasında, Osmanlı padişahı I. Selim (Yavuz) ile Safevî hükümdarı Şah İsmail arasında yapıldı ve Osmanlıların kesin zaferiyle sonuçlandı. Araştırmamız, Çaldıran'ın iki devlet arasında 1555 Amasya Antlaşması'na kadar sürecek kırk bir yıllık yıpratıcı savaş döneminin yalnızca başlangıcı olduğunu öne çıkarıyor.

Gerginliğin kökleri

Safevî Devleti'nin kurucusu Şah İsmail, aynı zamanda Safevî tarikatının şeyhiydi ve Anadolu'daki Kızılbaş Türkmenler arasında geniş bir mürit kitlesine sahipti. Türk literatürü, Osmanlı açısından savaşın nedenleri arasında şunları sayar: Şah İsmail'in müridi Nur Ali Halife'nin isyan edip Tokat'ı yakması, Safevî propagandasının Anadolu'daki Kızılbaşları İran'a çağırması, Amasya çevresinde Şahkulu İsyanı'nın çıkması, Safevîlerin Memlükler ve Dulkadiroğulları ile ittifak arayışı ve taht mücadelesinde Yavuz'a karşı şehzadeleri desteklemesi. Akkoyunlu Devleti'nin çöküşüyle Doğu Anadolu'da oluşan siyasi boşluk da iki gücü karşı karşıya getirdi.

Selim'in tahta çıkışı ve hazırlık

Trabzon sancakbeyi olan Şehzade Selim, babası II. Bayezid'in Safevî sorununa yeterince önem vermediğini düşünüyordu. Yeniçerilerin desteğiyle 1512'de tahta çıktı, ardından kardeşleri Şehzade Korkut ve Şehzade Ahmed'in isyanlarını bastırdı; her ikisi de idam edildi. Selim, Şah İsmail ile Kızılbaşları "kâfir ve sapkın" ilan eden bir fetva aldı; bu fetva doğuya yürüyüşü sırasında sert tedbirlerin dayanağı oldu. Padişah ile şah arasında sefer öncesinde ağır ithamlar içeren mektuplar gidip geldi.

Yürüyüş: kavrulmuş toprak ve huzursuz ordu

Yavuz Selim Haziran 1514'te doğuya yürüdü. Aynı dönemde doğuda Buhara Hanlığı Safevîlere saldırmıştı; iki cephede savaşmak istemeyen Şah İsmail, Osmanlı ordusunun önünden çekilerek geçtiği yerleri yakıp yıkma (kavrulmuş toprak) taktiği uyguladı. Erzak sıkıntısı, Ermeni yaylasının sarp arazisi ve Müslümanlara karşı yürüdüklerini düşünen askerlerin hoşnutsuzluğu orduda huzursuzluk yarattı; yeniçeriler bir ara protesto amacıyla padişahın çadırına ateş açtı. Araştırmamız, Selim'in askerlere hitap ederek isteyenin dönebileceğini, gerekirse tek başına gideceğini söylediğini gösteriyor. Safevî ordusunun Çaldıran'da toplandığını öğrenen Selim, ordudaki huzursuzluğu da bastırmak için hızla savaşa yöneldi.

İki ordu

Osmanlı ordusu 60.000 ile 100.000 arasında, daha kalabalık ve daha iyi donanımlıydı ve çok sayıda ağır top taşıyordu. Safevî ordusu ise 40.000 ile 80.000 arasındaydı ve hiç topu yoktu. Osmanlı merkezinde padişahın yanında Sadrazam Hersekzade Ahmed Paşa, Dukakinoğlu Ahmed Paşa ve Mustafa Paşa vardı. Anadolu askerlerinden oluşan sağ kanadı Anadolu Beylerbeyi Hadım Sinan Paşa, Rumeli askerlerinden oluşan sol kanadı Rumeli Beylerbeyi Hasan Paşa yönetiyordu. Safevî tarafında sağ kanatta Şah İsmail'in kendisi, sol kanatta Diyarbakır valisi Ustaclu Muhammed Han bulunuyordu.

Muharebe

Osmanlılar ağır topları ve barutlu silahlarla donanmış binlerce yeniçeriyi, birbirine bağlanmış arabalardan oluşan bir siperin arkasına yerleştirdi. Topu olmayan Safevîler süvarileriyle saldırdı ve merkezdeki toplardan kaçınmak için Osmanlı kanatlarına yüklendi. Şah İsmail'in sağ kanadı Osmanlı sol kanadını sarstı ve Rumeli Beylerbeyi Hasan Paşa bu hücumda öldü. Ancak Osmanlı topçusu kolayca yer değiştirebiliyordu; Batı literatürü, top ve tüfeklerin muharebenin belirleyici unsuru olduğunu ve Safevî kuvvetlerinin ağır kayıplar verdiğini yazar. Safevî sol kanat komutanı Ustaclu Muhammed Han da çarpışmada öldü. Şah İsmail yaralandı ve neredeyse esir düşecekken alandan kaçtı.

Tebriz ve sonrası

Zaferden sonra Osmanlı ordusu Safevî başkenti Tebriz'e girdi. O haftanın cuma hutbesi kentteki camilerde Selim adına okundu ve Safevî hazinesi yağmalandı. Selim kışı Tebriz'de geçirmek istiyordu, ancak yeniçerilerin huzursuzluğu yüzünden geri döndü. Şah İsmail'in eşlerinden ikisi ve harem halkı esir düştü; Selim eşlerden birini bir Osmanlı kadısıyla evlendirdi ve Şah İsmail, eşini geri alabilmek için Selim'e dört elçi, hediyeler ve önceki mektuplaşmaların aksine övgü dolu sözler gönderdi. Bu yenilgiden sonra Şah İsmail devlet işlerinden ve seferlerden çekildi, 1524'teki ölümüne dek bir daha savaşa katılmadı.

Sonuçlar

Doğu Anadolu'nun büyük bölümü Osmanlı denetimine girdi, bölgedeki aşiret ve beylikler Osmanlı'ya bağlılık bildirdi; Erzincan, Bayburt ve Kemah alındı, ardından Diyarbakır, Mardin ve Bitlis Osmanlı egemenliğine geçti. Safevîlerin Memlüklerle bağlantısı kesildi ve İpek Yolu'nun Van–Tebriz hattının denetimi Osmanlılara geçti. Tebriz'deki birçok bilgin ve sanatçı İstanbul'a getirildi. Sefere katılmayan Dulkadiroğlu Beyi Alaüddevle üzerine yürüyen Selim, 12 Haziran 1515'te Turnadağ'da beyliğe son verdi.

Araştırmamız, Çaldıran'ın Kızılbaşların mürşidinin yenilmez olduğu inancını sarstığını ve Kürt beylerinin Safevîlerden Osmanlılara geçmesine yol açtığını gösteriyor. Safevîler bu yenilgiden sonra ateşli silahları ordularının ayrılmaz parçası yaptı; Şah İsmail'in oğlu I. Tahmasb sonraki savaşlarda top kullandı. Memlük Sultanlığı ise zaferi kutlamayı yasakladı; Selim'in bir sonraki seferi 1516–1517'de Memlüklere yöneldi.

Çaldıran hakkında düşündüklerimiz

Çaldıran'ı yalnız topun tüfeğin kılıca üstünlüğü olarak okumak bize eksik görünüyor. Savaş, iki farklı devlet anlayışının ve Anadolu'daki sadakat ağlarının çatışmasıydı; Yavuz Selim'in zaferi doğu sınırını güvenceye aldı ama Safevî meselesini bitirmedi. Tebriz'in kısa süre sonra bırakılması, zaferin askerî olduğu kadar lojistik sınırlarını da gösterir. Bu savaşın en kalıcı sonucu bize göre Doğu anadoluAnadolu'nun Osmanlı idaresine bağlanması ve iki devlet arasında bir buçuk asır sürecek rekabetin çerçevesinin çizilmesidir.